Oog voor detail Bergen

Is dit niet Mona Lisa, mét bergen?

Je ziet het beter van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: bergen.

Beeld Imageselect

Anoniem (assistent van Leonardo da Vinci): Mona Lisa (‘La Gioconda’)

1503-1519, olieverf op walnootpaneel, 76,3 x 57 cm

Prado Madrid

Sir Edmund Hillary, de naamgever van de Volkskrant-bijlage die deze week voor het laatst verschijnt, was niet zo van de uitgesponnen overdenkingen als het om zijn avonturen ging. Gevraagd naar zijn ervaringen als eerste beklimmer van de top van de Mount Everest – die hij samen met Tenzing Norgay in 1953 bereikte – zei hij dat de verhouding van mens tot berg er toch vooral een is van verering. Een krachtige omschrijving, omdat je er naast ontzag en liefde ook vrees bij voorstelt.

Bergen in de kunst zijn mijn lievelings; ze geven je kilometers illusie, nieuwe perspectieven, en een gevoel van proportie. Ik ken geen vergelijkbaar gevoel van vrijheid als wanneer ik me in het echt tussen de bergen begeef. Het is dan ook puur toeval dat ik in vijf jaar Sir Edmund niet één detail aan bergen heb gewijd. Er zijn er zoveel in de kunst. Daarom voor deze afscheids-Sir Edmund een ode aan de berg. Niet in de laatste plaats ook omdat een berg nogal invloed op mij had. Een verkeerde inschatting op een gletsjer in Oostenrijk was de reden dat ik de afgelopen zes weken afwezig was.

De Mona Lisa, door Leonardo Da Vinci, en de 'kopie', rechts.

Sommige bergen zie je niet aankomen. Ook deze hier op het detail waren er ineens, onverwacht. In 2012 werden ze ontdekt onder de verf, met technieken die nog niet zo lang bestaan. Daar liggen ze, gevaarlijk steil en blauw en bruin omdat de atmosfeer de dingen in de verte zo aan ons toont. Het dappere besluit ze bloot te leggen is spectaculair geslaagd – bekijk vooral de restauratiefilm ervan op de website van het Prado Museum, hoe met van die lange wattenstaafjes de dikke zwarte verflaag oplost en je ineens een ijle diepte inkijkt. Het veranderde alles.

Voor wie nog denkt, huh maar dit is toch gewoon Mona Lisa: logisch. Dit ís hoe Mona Lisa er uit moet hebben gezien, grotendeels. Inclusief wenkbrauwen. Want wat ze bij de echte niet durven – te kostbaar, te bang om het rokerige effect van Leonardo’s stijl te verliezen – is hier wel gedaan: schoonmaken. En daarmee werd dus een heel landschap blootgelegd, dat vrijwel identiek is aan het landschap achter ‘La Gioconda’ in Parijs. Daarom weten ze nu zeker dat deze kopie tegelijkertijd met de echte is ontstaan. De kunstenaar van dit werk stond naast Leonardo dezelfde vrouw te schilderen, met dezelfde achtergrond, een berglandschap dat waarschijnlijk als voorbeelddecor in het atelier hing. De restauratie riep een lading nieuwe inzichten op. Omdat er pigmenten zijn gebruikt in het berglandschap die duurder waren dan goud, denken ze bijvoorbeeld nu dat het ook een belangrijke opdracht was; een rijk persoon heeft Mona Lisa besteld mét deze kopie. De assistent stond iets dichterbij dan Leonardo; dit landschap is 10 procent meer ingezoomd.

De onmogelijke bergen. Hier waren ze eeuwenlang onzichtbaar, bij de echte Mona is het zicht voor altijd troebel. Het is bijna alsof je na een lange tocht de top bereikt, en het uitzicht zich aandient als cadeau. Zoals Sir Edmund zei tegen de eerste man die hij tegenkwam op de terugweg van de top, zijn klimcollega George Lowe, in opluchting en euforie: ‘Well, we knocked the bastard off.’

Omdat er zo veel imposante bergen zijn in de kunst, en omdat dit de laatste Sir Edmund is, nodig ik u uit mij uw favoriete bergdetail te sturen, met titelgegevens. Onder de inzendingen verloot ik twee exemplaren van mijn boek Goed kijken begint met negeren. Oog voor Detail staat vanaf volgende week in Volkskrant Magazine. w.vanzeil@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden