Is de emancipatie voltooid? De balans na 28 succesvolle vrouwen aan het woord

In de serie Als vrouw liet de Volkskrant 28 succesvolle vrouwen aan het woord. Is de emancipatie voltooid? Een tussenbalans.

Beeld Imke Panhuijzen

Bij marathonzwemmer Edith van Dijk zat de 'stille geldingsdrang' er als kind al in. Altijd net een stap méér willen zetten dan de rest. Toppop-legende Penney de Jager dacht altijd maar aan één ding: dansen. Schrijver Mensje van Keulen had zich 'geen raad geweten' als ze niet kon opschrijven wat haar dagelijks te binnen schiet. Marieke Heebink hield door te acteren 'de demonen buiten', zei ze. Ze kon zich niet voorstellen dat ze het niet zou doen. Van planning leek geen sprake. Marja Pruis was ambtenaar voor ze in zichzelf de schrijver ontdekte, chef-kok Jean Beddington maakte papier in Japan voordat ze professioneel ging koken, Sabine van Diemen rolde via het showballet het illusionisme in en Corry Konings dankte het begin van haar zangcarrière aan het feit dat ze het haar deed van de vrouw van Pierre Kartner.

Niet dat het vanzelf ging. Als beginnend chef-kok stuitte Beddington op een culinair old boys network. Van festivalprogrammeurs hoorde singer-songwriter Annelotte de Graaf geregeld: 'We hebben al een vrouw' en van topbestuurder Ingrid Thijssen werd aanvankelijk aangenomen dat ze niet hogerop hoefde omdat ze twee kinderen had. De 'haat en vitriool' die columnist Asha ten Broeke als 'vrouw met een mening' te verwerken kreeg, ervoer ze zelf als 'onvoorstelbaar'.

Ongelijkheid

Op de vraag welk onrecht de geïnterviewden als vrouw nog werd aangedaan, werd het veelal stil. 'Je moet misschien wat harder knokken dan een man', zei Penney de Jager 'maar je kunt je vrouwelijkheid ook gebruiken.' Noraly Beyer had als nieuwslezer meer hinder van haar kleur dan van haar vrouw-zijn, zei ze. Ingrid Thijssen had niet het gevoel dat ze op haar weg naar de top tegen mannen streed. 'Ik heb altijd serieus mijn werk gedaan. Daar komt vanzelf een carrière van.' Theatermaker Nazmiye Oral voelde zich 'volledig gezien, gehoord en gehonoreerd'. In de showbizz staan vrouwen juist op een voetstuk, merkte illusionist Sabine van Diemen.

Aan het feminisme had Heleen Sonnenberg zich als baas van een jeneverbedrijf 'nooit gestoord', zei ze, maar ze zag er ook het nut niet van. Krantenmaker Barbara van Beukering zei in haar carrière meer last te hebben gehad van 'jaloerse vrouwen' dan van hanerige mannen. Corry Konings had geen idee wat er nog geëmancipeerd moest worden. 'Ik doe gewoon alles zelf.'

Noraly Beyer. Beeld Imke Panhuijzen

Emancipatie

Verlopen vrouwenlevens anno 2017 dan vlekkeloos? Nee. De vraag is alleen of het emancipatie is waar het nog aan schort. Hoe zelfstandig kan een mens zijn? Welke grenzen stelt de biologie? En hangen sommige problemen van vrouwen niet ook samen met hun verworven vrijheid?

Het 'in naam van een groep jezelf naar voren schuiven', was hier en daar ontaard in 'narcisme', vond Mensje van Keulen. 'Met een spiegeltje naar je eigen vagina kijken, dat soort onzin.' Dat vrouwen minder literaire prijzen winnen dan mannen, zou ook wel eens aan henzelf kunnen liggen, dacht ze. Dat er vrijwel geen vrouwelijke chef-koks zijn, komt misschien doordat weinig vrouwen bereid zijn voor een eigen zaak zes dagen per week het vuur uit de sloffen te lopen, vermoedde Beddington. Pruis, ooit feminist, geloofde niet meer in één onderdrukkende macht, zei ze. 'Mannen en vrouwen hebben de wereld samen zo gemaakt. Door hoe ze zijn.'

Onafhankelijkheid

Mulisch-weduwe Kitty Saal vond dat iemands vrouw willen zijn óók een eigen keuze is. Zij hoefde niet zo nodig zélf iets te creëren. 'Harry verdiende het geld, ik deed weer andere dingen.' Ex-premiersvrouw Eugenie van Agt besteedde haar tijd liever aan het bestieren van een gezin dan aan een eigen carrière. Vrijwilligerswerk gaf haar ook voldoening. Ze vond het vreemd dat de voorvechtsters van onafhankelijkheid haar die autonome keuze destijds niet gunden. Marja Pruis verdoezelde haar afhankelijkheid van man en kinderen aanvankelijk uit schaamte, vertelde ze. Emancipatie betekende voor haar ook: de bevrijding van het idee dat de man als onderdrukker bestreden moet worden.

Wat is er eigenlijk mis met afhankelijkheid, vroeg theatermaker Nazmiye Oral zich af. Na jaren alles zelf gedaan te hebben, was zij de laatste tijd bedrevener geworden in het vragen om 'troost en hulp', zei ze. Schrijver en zangeres Aafke Romeijn, thuis naar eigen zeggen 'de harde kerel die er met haar haren bijgesleept moet worden als de afwas gedaan moet', vond dat ze daarin een beetje was doorgeslagen. 'Ik was liever wat zorgzamer geweest.'

Kitty Saal. Beeld Imke Panhuijzen

Moederschap

Het combineren van moederschap en carrière is dankzij crèches, oppassen, (schoon)moeders en vaders goed mogelijk, bleek. Maar het 'moedergen' zoals kunstenaar Liesbeth Labeur het noemde, compliceerde de zaak soms wel. Van Beukering zag veel jonge moeders afhaken uit schuldgevoel. Zonde, vond ze. 'Dáár hoef je niet voor thuis te blijven.' Zelf maakte ze carrière terwijl haar man 's middags op het schoolplein stond. Kritiek op een dergelijke keuze komt vaak juist van vrouwen, viel topvrouw Ingrid Thijssen op. Van je laten afglijden, was volgens haar de kunst. Als de 'schoolpleinmaffia' aan haar vroeg of ze mee ging naar de speeltuinmiddag, zei ze gewoon: 'Sorry, dan moet ik werken.'

Kiezen

Sommige moeders kozen zelf voor thuisblijven. Edith van Dijk, als marathonzwemmer de gesel van menig man, zei dat haar ambitie 'luw' is geworden sinds ze kinderen heeft. 'Het gaat nu even niet meer om mij.' Abortusarts Gabie Raven liet de kans om medisch specialist te worden schieten, omdat ze 's middags liever bij haar kinderen wilde zijn. Niemand heeft daar schuld aan, zei ze. 'Die keuze aanvaard ik.' Kunstenaar Marte Röling noemde het krijgen van een kind 'één van de meest scheppende dingen die een vrouw met haar lichaam kan doen', maar zag er in haar eigen leven geen ruimte voor. 'Ik tover al zo veel uit mijn hoge hoed.'

Keuzen maken hoort óók bij emancipatie, vond hoofdredacteur van het Nieuw Israëlitisch Weekblad Esther Voet. 'Als je chocola kiest, moet je niet zeiken dat je ook vanille wilt.' Bladenmaker Els Rozenbroek hekelde wat zij het grachtengordelfeminisme noemt. 'Als je een tennisbaanleven hebt, prima, maar zeur niet als je man wegloopt, want dan moet je gewoon aan de bak, net als de rest van de wereld.'

Als Corry Konings van mannen één ding leerde, is het dat je hun nooit je financiën moet toevertrouwen. Schrijver en consultant Sun Li zei dat ze 'stevigheid' ontleent aan het feit dat ze haar eigen geld verdient en Van Beukering wil niemand toestemming hoeven vragen als ze gaat shoppen in New York. Maar zelf doen is ook hard werken. Corry Konings treedt op haar 65ste bijna wekelijks op. Penney de Jager geeft op haar 69ste nog danslessen en journalist Emma Brunt moet op haar 70ste stukken schrijven om haar AOW aan te vullen. 'Je mág als geëmancipeerde vrouw niet alleen werken', stelde zij vast, 'je móét het ook.'

Esther Voet. Beeld Imke Panhuijzen

Het vermogen kinderen te krijgen is eindig als vrouw. Dat is en blijft een bron van ongelijkheid. Tel na je 35ste je knopen, waarschuwde Emma Brunt. Na haar scheiding belandde zij in wat ze het 'spookhuis van de relatiemarkt' noemde. Tot haar verbazing bleken haar mannelijke leeftijdgenoten hun blik ineens te richten op vrouwen die tien jaar jonger waren. De 'engerds' bleven over. Oneerlijk, vond ze. Maar je daar boos over maken is 'net zoiets als klagen over het weer'.

Zelfbewustzijn

Aan de andere kant: vrouwen van over de 40 lijken zelfbewuster dan ooit. Els Rozenbroek 'stond op uit de dood' toen ze op haar 53ste haar huidige man ontmoette. In plaats van je af te vragen of je wel slank genoeg bent, moet je 'gewoon bovenop hem gaan zitten', zei ze. Penney de Jager voelt zich op haar 69ste 'beter dan ooit'. Dankzij haar dansdiscipline krijgt ze haar benen nog hoog de lucht in, de cosmetische industrie doet de rest. 'Waarom niet, als het kan?' Fotograaf Micky Hoogendijk (48) zei vooral te daten met jongere mannen. Dat die tegenwoordig vallen op 'zelfstandige vrouwen' is volgens Esther Voet 'een onderdeel van onze emancipatie waar ik dankbaar gebruik van maak'. Seks noemde zij 'het leukste gezelschapsspelletje dat er is'.

Micky Hoogendijk. Beeld Imke Panhuijzen

De seksuele revolutie is een beetje doorgeslagen, vond Mensje van Keulen. 'Die hele seks wordt overschat. Je kunt prima leven zonder.' Marja Pruis, sinds haar studie met dezelfde man, snapte niet wat er 'bevrijdend' is aan naar bed gaan met zo veel mogelijk mannen. 'Het leidt tot zelfhaat', zei ze. Aafke Romeijn zag het veroveren van (getrouwde) mannen jaren als een doel op zich, maar uiteindelijk gaf het haar een leeg gevoel. 'Je kunt van alles kapot maken, iets opbouwen is moeilijker. Dat is waar je macht ophoudt.'

Mede door de emancipatie zijn relaties vaak niet meer voor het leven. Micky Hoogendijk kan 'volledig met iemand versmelten', zei ze, maar als ze denkt: dit is het niet, stapt ze op. Esther Voet had haar 'hypotheek af kunnen betalen met het geld dat ze in mannen gestopt heeft', maar er was er nooit één van wie ze dacht: 'Jij kunt mij aan'. Mannen hebben een aandoenlijke kant, vond Noraly Beyer, 'maar ik denk altijd: wat ben ik blij dat wij niet samenwonen.'

Waarmee niet gezegd is dat de rol van de man is uitgespeeld. 'Spierkracht is handig', vond Mensje van Keulen. Micky Hoogendijk ligt 'graag in sterke armen'. 'Niemand op de wereld' is volgens Barbara van Beukering zo bereid om het over haar kinderen te hebben als hun eigen vader. 'Mijn man', zei kunstenaar Liesbeth Labeur, 'is mijn grote vriend.' Marja Pruis heeft een man nodig om 'uit de brand geholpen' te worden, bekende ze. 'Ik weet niet hoe apparaten werken, heb iemand nodig bij wie ik me thuisvoel, die warmte geeft, in mij gelooft.' Het leven zonder man is vooral saai, vond Emma Brunt. 'Als het cryptogram weer is opgelost, denk ik: wat nu?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden