Reconstructie

Is David en Saul een echte Rembrandt?

Al ruim een eeuw is er discussie over: wel of geen echte Rembrandt? Het Mauritshuis legde David en Saul onder de microscoop, kwam zo tot een nieuwe toeschrijving en ontdekte nog veel meer. CSI in het museum.

Restaurator Susan Smelt aan het werk in het Mauritshuis.Beeld Io Cooman

Het is een schilderij in hemdsmouwen, zo zonder de barokke lijst. Het hangt niet trots aan de haak op zaal, maar is wat hulpeloos gevangen in een stellage in een werkruimte. De geestdrift van directeur Emilie Gordenker van het Mauritshuis in Den Haag is er niet minder om.

'Let eens op de tulband van Saul, die is bijna driedimensionaal. Zie je hoe dat licht valt op zijn jukbeen, zijn baard? En die blik van David, volledig geconcentreerd op zijn harpspel. En hier heb ik helemaal een zwak voor, die donkerte boven zijn mond: zijn pubersnorretje.'

Aan de toch al bewogen voorgeschiedenis van het Rembrandtschilderij Saul en David is op deze plek, het restauratieatelier op de zoldering van het museum, de afgelopen jaren een nieuw hoofdstuk toegevoegd. Naast een restauratie zijn onder supervisie van een internationale adviescommissie de allernieuwste technieken ingezet om het werk tot op de eerste verfstreek en laatste draad te ontrafelen.

Emilie Gordenker regisseerde het onderzoek en is conservator van een expositie in de nieuwe vleugel van het Mauritshuis over het schilderij. Op 11 juni keert dat na acht jaar afwezigheid terug op zaal, opgefrist en voorzien van een nieuw onderbouwde toeschrijving.

Dat was kennelijk nodig. Het is een omstreden werk. Of het wel van Rembrandt zelf is of dat leerlingen of tijdgenoten ook een bijdrage leverden, staat niet onomstotelijk vast. Experts verschillen al decennia van mening. De jongste opvatting was niet van de eerste de beste: professor Ernst van de Wetering, leider van het vorig jaar afgesloten Rembrandt Research Project, stelde in een overzichtscatalogus dat alleen de meester van licht en donker het schilderde. Maar Gordenkers enthousiasme over het vakmanschap betekent nog niet dat ze die mening meteen deelt, ook al maakt Van de Wetering deel uit van de toezichtcommissie. Er is een slag om de arm. 'Maar er komt een definitieve toeschrijving', verzekert ze. Er zijn 'nog wat losse eindjes'.

David en Saul van Rembrandt.Beeld .

Het roerige verleden betreft niet alleen debat over de maker: er is flink gesold met het werk. In de loop van de 19de eeuw zijn de protagonisten op het doek van elkaar gescheiden en later weer aaneengeweven. Bij de hereniging is zelfs een stuk canvas - zo'n halve vierkante meter - van een ander schilderij toegevoegd, boven Davids hoofd.

Het is een melancholiek tafereel, Saul en David. Te zien is hoe de oude, depressieve koning wordt geraakt door het snarenspel van zijn latere opvolger. Hij wist zijn tranen met een gordijn. Volgens sommigen voelt de gekwelde vorst het einde van zijn heerschappij naderen. Zijn speer ligt op schoot, maar het volk zou nooit tolereren dat de door zijn overwinning op de Filistijnen populaire David werd gedood.

Twijfel

Het schilderij is al sinds 1898 in het Mauritshuis, aangekocht door toenmalig directeur Abraham Bredius. In 2007 werd het echter van de haak gelicht en verdween het in de coulissen. Het vernis was wel erg aan het verkleuren, toenemende donkerte verzwolg details op de achtergrond, het later toegevoegde gedeelte was duidelijk zichtbaar aan het opbollen. En eerlijk gezegd, voegt Gordenker toe, was de vermelding op het bordje toch een tikkeltje onbevredigend: Rembrandt en/of studio.

De kwestie speelt al sinds de 19de eeuw. Kunsthistoricus Wilhelm von Bode toonde zich in 1876 tijdens een expositie niet overtuigd, waarna de toenmalige eigenaar het werk ijlings verkocht. Bredius twijfelde niet toen hij het doek tijdens een Rembrandttentoonstelling in Amsterdam verwierf. Hij kondigde zelfs aan zijn paard en zijn koets te verkopen om het in zijn bezit te krijgen. Eind jaren zestig was kunsthistoricus en kenner van de 17de-eeuwse schilderkunst Horst Gerson net zo zeker dat het géén Rembrandt was: diens atelier, hooguit. Hij gebruikte niet mis te verstane kwalificaties: dit was een oppervlakkige en larmoyante voorstelling. Hij veroordeelde 'de leegheid van het gordijnmotief'. En dan te bedenken dat op nagenoeg hetzelfde moment de expert Jakob Rosenberg juist diep onder de indruk was van de vrees en wanhoop in de ogen van de machtige koning - onmiskenbaar de hand van de grootmeester. (bron: Gerson in Groningen, E. Grasman)

In de jaren zeventig volgde een groot onderzoek, met als conclusie dat het werk in twee verschillende periodes moet zijn gemaakt: in 1655 en na 1660.

Restauratie

De laatste restauratie van Saul en David dateert uit 1900, kort na aankoop door directeur Abraham Bredius. De nu voltooide werkzaamheden bestonden uit het stap voor stap verwijderen van de oude vernislagen en overschilderingen. Enkele beschadigingen in de originele verflaag zijn met kleur 'ingestipt' op een isolatielaag, zodat de oorspronkelijke verf onaangetast blijft. Later aangebrachte reepjes zijn verdwenen onder een bedekking in de kleur van de eerste grondlaag van het doek. Sluitstuk vormde het aanbrengen van nieuw vernis. Volgens restaurator Carol Pottasch was het doel van de opknapbeurt de intentie van de kunstenaar zo goed mogelijk te presenteren.

Argwaan

Raadsels bleven. Het formaat is nu 130 bij 164 centimeter, maar komt dat wel overeen met het origineel? Het vroegste spoor, een veiling in 1830 in Parijs, suggereert dat het schilderij destijds breder was, wel 16 centimeter. En was van het begin af aan al het gordijn afgebeeld? Paste dat wel binnen de iconografie? Een gordijn in de functie van een zakdoek kom je niet tegen op voorstellingen van Saul en David. Dat op die plek veel recentere verflagen waren aangetroffen, mogelijk aangebracht tijdens eerdere restauraties, maakte de argwaan er nog wat groter op.

Directeur Gordenker en restaurator Carol Pottasch, die tijdens het onderzoek het stokje overnam van de naar het Rijksmuseum vertrokken Petria Noble, waanden zich naar eigen zeggen hoofdrolspelers in afleveringen van Crime Scene Investigation. Röntgenfoto's uit de jaren zeventig konden in veel hogere resoluties worden bekeken. De onderzoekers konden onder de verflaag kijken. Het getande patroon van het garen waarmee Saul en David weer aan elkaar zijn genaaid is zichtbaar. Donkere gaten laten plekken zien waarmee het eerder met spijkers aan het spieraam heeft vastgezeten.

Close-up van het hoofd van Saul.Beeld Io Cooman

Volgens Gordenker is het schilderij na 1830 in tweeën gesneden. 'Misschien dat een van de volgende eigenaren heeft gedacht dat de twee figuren gescheiden meer waard zouden zijn.' Het gedeelte met David werd ook nog eens verminkt: van de bovenkant zijn enkele decimeters weggehaald. Er was later een stuk van een ander schilderij, van 53 bij 51 centimeter, voor nodig om de rechthoek weer compleet te maken.

Dat ook het loodwit in de verf op de opgepepte röntgenopname beter te zien was, nog eens bevestigd in uv-licht, leidde zelfs tot identificatie van het oplapmiddel. De in een manchet gestoken hand die tevoorschijn kwam, is afkomstig van een kopie naar het Portret van Isabella Clara Eugenia, Infante van Spanje, geschilderd door Antoon van Dyck. Het was Gregor Weber, hoofd afdeling beeldende kunst van het Rijksmuseum, die de afbeelding herkende. 'Ik wist meteen na het zien van de opname dat het Vlaams moest zijn. Het was de penseelvoering, maar ook de mode. Isabella is veel afgebeeld, ze was een belangrijk persoon, stadhouder van Vlaanderen. Het was uiteindelijk snel gevonden, ik heb een sterk visueel geheugen. Het was slechts twee uur werk, dankzij dertig jaar ervaring.'

Creatief met canvas

Daar bleef het niet bij. Degene die het doek herstelde, had nog meer doek nodig om Saul en David terug in een lijst te krijgen. Het is zorgvuldig nageteld: het werk bestaat uit veertien stukken, waarvan elf kleinere repen aan de boven- en onderkant. Creatief met canvas. Gordenker bouwt wat spanning in voor het prijsgeven van een opmerkelijke vondst. 'Weet je wat we op een van de repen onderaan tegenkwamen? Zal ik het nu al zeggen? De vingertoppen van de hand van Isabella! Er is meer van hetzelfde schilderij gebruikt.'

Ook bracht onderzoek in beeld waar het linnen en de verf guirlandes vertonen als gevolg van het spannen van het doek met touwtjes op het houten frame. Dat leverde informatie op over de oorspronkelijke grootte. Computeranalyse toonde dat aan de onderkant ongeveer 20 centimeter is verdwenen, aan de bovenkant minder dan een handvol. Aan Davids kant is niets weggesneden, aan Sauls zijde 15 centimeter. Voor het aanvankelijke vermoeden dat tijdens de hereniging een reep van zo'n 20 centimeter in het midden van het doek verloren was gegaan, werd geen bewijs gevonden. Onder de Hirox, een driedimensionale hogeresolutiemicroscoop, die zonder monsters te nemen van verf diktes en barsten in kaart brengt, bleek dat de kwaststreken op het middenterrein toch behoorlijk in elkaar overlopen. De hereniging kostte daar hooguit 2 tot 5 centimeter.

Om de vragen over het gordijn op te lossen, zijn wel verfmonsters genomen, met grote terughoudendheid. Carol Pottasch toont een blokje plexiglas met verf: een korreltje met een doorsnee van 0,2 mm. Mede op basis hiervan bestaat geen twijfel meer. Er zitten diepblauwe (smalt), rode en aardse pigmenten in - typerend voor Rembrandt en/of diens atelier. Een scanner, ontwikkeld door de universiteiten van Antwerpen en Delft, kan chemische elementen detecteren. Het blauw bevat kobalt, nikkel en arsenicum. Door daarop te scannen werd het gordijn goed zichtbaar onder overschilderingen en het verkleurende vernis. Ziedaar: de iconografie liet kennelijk dit soort uitstapjes toe.

In het restauratieatelier zet Gordenker weer wat stappen in de richting van het doek. De directeur zinspeelt op het auteurschap van Rembrandt. 'Dat het doek in twee fasen moet zijn geschilderd, was destijds een briljante conclusie. Je kunt het nu goed zien, vind ik.' Op het gelaat van Saul zitten lichte veegjes die later lijken te zijn aangebracht. Het gordijn laat zelfs een stijlbreuk zien: de plooien lijken schetsmatiger, sneller neergezet, met minder precisie dan de bestanddelen elders. Dat zou overeenkomen met veranderingen in Rembrandts werkwijze. Specialist Van de Wetering is er ook van overtuigd dat de schilder het werk in verschillende periodes vervaardigde, al komt hij uit op vroegere dateringen dan het onderzoek in de jaren zeventig: de eerste fase was in 1645, voltooiing volgde in 1652.

Maar het voorbehoud blijft. Want wat zijn de argumenten van andere kenners geweest? Is het handschrift van de meester overal aanwezig? Zijn misschien verflagen verloren gegaan of pigmenten van kleur veranderd?

De terugkeer op zaal gaat het Mauritshuis volgende maand omlijsten met een expositie, waarop onder meer een 3D-reproductie en de gehanteerde onderzoekstechnieken worden getoond. Gordenker: 'We willen onze reis laten zien, onze zoektocht.' En wat als iemand toch weer een andere mening over de maker ventileert? Gordenker: 'Dan staan we daar open voor.'

Rembrandt? De zaak Saul en David, van 11/6 t/m 13/9 in Mauritshuis, Den Haag.

Beeld .
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden