Is Brimstone dan eindelijk een feministische western?

In Brimstone, volgende week in première, stelt regisseur Martin Koolhoven vrouwenonderdrukking in het Wilde Westen aan de kaak. Is dit dan eindelijk een feministische western?

Carice van Houten als de vrouw van de sadistische dominee in Brimstone.

Nog voordat Liz, de heldin van Brimstone, in beeld is, vertelt een voice-over al wat voor vlees we in de kuip hebben. Een warrior, noemt een meisjesstem haar, een strijder.

Gelukkig maar. Hoe kan zo'n jonge vrouw zich anders staande houden in de maatschappij van Brimstone? Regisseur en scenarist Martin Koolhoven schetst het Amerika van zo'n honderdvijftig jaar geleden als een plek waar maar weinig mededogen is voor vrouwen. In deze wetteloze wereld, waar nieuwkomers al ploeterend een bestaan proberen op te bouwen, horen vrouwen hun mannen zwijgzaam te gehoorzamen. Mannen dwingen ze tot onderdanigheid met geweld en religie. Wie dan nog niet luistert, wordt met geweld het zwijgen opgelegd. Hun tong wordt afgesneden of ze krijgen een muilkorf om.

De tongloze Liz, gespeeld door Dakota Fanning, heeft het extra zwaar: zij is een obsessie geworden voor een sadistische dominee, de ergste kerel van allemaal. Hij heeft er zijn levenstaak van gemaakt om haar te straffen voor al haar zonden.

Het levensverhaal van een onderdrukte vrouw, geen wonder dat Brimstone bij de wereldpremière tijdens het filmfestival in Venetië het erepredicaat 'feministische western' kreeg. Maar hoe feministisch is Brimstone? En is dat bijzonder?

De film van Koolhoven is niet de eerste die dit etiketje kreeg opgeplakt. De afgelopen jaren werd de ene na de andere western met een vrouwelijke hoofdpersoon uitgeroepen tot feministisch, zoals True Grit (2010), waarin een jong meisje de moord op haar vader wil wreken en The Homesman (2014), waarin een pionier (Hilary Swank) drie krankzinnig geworden vrouwen naar het oosten moet vervoeren.

Michelle Williams als Emily Tetherow.

Een film maken over het Amerika van de 19de eeuw vanuit het perspectief van een vrouw, is op zich al haast een statement. In de honderden westerns die gemaakt zijn, komen de vrouwen er bekaaid vanaf. De western is het domein van de 'eenzame cowboy (m.)'. Als vrouwen zijn wereld al bevolken, zijn het vaak wandelende clichés: de goedgebekte barvrouw die met diep decolleté over de toog hangt, Cancan-danseresjes in de lokale hoerentent en het deugdelijke meisje waar hij nog weleens mee eindigt. Er waren altijd al uitzonderingen; Joan Crawford is bijvoorbeeld een pittige, zelfstandige salooneigenaar in Johnny Guitar (1954). Over de ruige revolverheld Calamity Jane werd een aantal films gemaakt. Maar ook in die films speelt de liefde een belangrijke rol en/of moet de vrouw op enig moment worden gered door een ruwe-bolster-man.

Die schaarste aan interessante westerns met een vrouwelijke hoofdrol was een van de redenen dat regisseur en scenarist Koolhoven een vrouwelijk personage koos, zei hij vorig jaar in de Volkskrant. Hij merkte dat die keuze zijn film automatisch feministisch maakte, stelde hij. 'Het idee van een western is toch een beetje iets macho-achtigs. Het gaat over wetteloosheid, een soort mythische vrijheid. Maar voor zeker de helft van de populatie gold dat niet, want die was vrouw. En vrouwen waren niet vrij.'

Dit is precies wat Brimstone en de nieuwe generatie westerns laten zien: vrouwen die moeten overleven in een mannenwereld. Maar dan nog valt er vanuit feministisch oogpunt nog wel wat aan te merken op een aantal van die films. The Homesman (2014), bijvoorbeeld, begint als een fascinerend portret van Mary Bee Cuddy, een landeigenaar in Nebraska die zich weet te redden, terwijl de ene na de andere vrouw daar doordraait door het loodzware pioniersbestaan. Maar al snel blijkt dat ook zij niets kan zonder een sterke man aan haar zijde. In de film met de strijdlustige titel Jane Got a Gun (2016) haalt Jane bij problemen niet haar geweer, maar haar ex erbij. Hij bepaalt wat ze doen en geeft de bevelen, terwijl Jane mijmert over hun romantische verleden.

Setbezoek

Brimstone is de eerste grote internationale film van Martin Koolhoven. Volkskrant-journalist Bor Beekman mocht vorig jaar als enige de set van Brimstone bezoeken. Lees het verslag hier. (+)

Hailee Steinfeld in True Grit.

Nu was een vrouw op de wetteloze prairie misschien ook wel kwetsbaar. Maar het fijne van Brimstone is dat het een van de weinige films is die korte metten maken met het cliché dat zij daarom niet zonder mannelijke bescherming kon. Koolhoven maakt van Liz niet simpelweg een vrouwelijke versie van een cowboy, integendeel. Liz knokt niet en is wars van geweld. Dat ze een strijder wordt genoemd heeft te maken met haar geestelijke kracht, ze weet het meest verschrikkelijke alsmaar te overleven. Ze krijgt soms wel hulp, maar alleen van andere vrouwen.

Toch kreeg Koolhoven ook kritiek op de manier waarop hij vrouwen in zijn film portretteerde, met name in Amerikaanse vaktijdschriften. De recensenten struikelden vooral over de manier waarop hij de lijdensweg van Liz in beeld bracht. Die van Screen International kreeg 'een vieze smaak in de mond' van de 'herhaaldelijke, expliciete mishandeling van vrouwen'. De recensent van The Hollywood Reporter had het vooral moeilijk met de scènes in het bordeel waar Liz terechtkomt. Verkrachting, mishandeling, naakt, Koolhoven laat het allemaal zien. 'De film trekt zich het lot van de vrouwen aan, maar vindt het ook lekker om ze naakt en/of misbruikt te tonen.'

Dit is een ingewikkelde paradox: hoe kun je de exploitatie van vrouwen anders aankaarten dan het te tonen? 'Wie vindt dat ik dat niet mag laten zien, zegt eigenlijk ook dat ik dat verhaal niet mag vertellen. Als je 't mij vraagt, is dat pas vrouwonvriendelijk!' zei Koolhoven daarover zelf in De Telegraaf. Dat iemand een vieze smaak in zijn mond krijgt, is de bedoeling. Koolhoven wil de onrechtvaardigheid bijna tastbaar maken.

Tekst gaat verder onder video.

Drew Barrymore als Lilly Laronette in Bad Girls (1994).

Wie wil, kan de bittere strijd van Liz tegen de dominee in deze duistere gruwelwestern daarmee makkelijk interpreteren als een gevecht tegen (mannelijke) onderdrukking. Feministischer kan bijna niet, en toch. Geen feminist zal na afloop blij of optimistisch de bioscoop uitstappen, en dit geldt voor al die moderne 'feministische westerns'. Happy end of niet: geweld zit bij de man nu eenmaal in het dna, de vrouw is opgejaagd wild, dat is de indruk die vooral achterblijft.

Ligt dat aan de tijd waarin de films zich afspelen? Omdat de man-vrouwverhoudingen toen zo slecht waren? Historisch onderzoek heeft dat beeld al genuanceerd. Het ruige, half ontdekte Amerika werkte voor een aantal vrouwen juist emanciperend. Ze moesten even hard werken als mannen en waren economisch vaak net zo belangrijk. Ze kregen in het Wilde Westen kansen die ze voorheen niet hadden.

Dakota Fanning

Eerst zou Mia Wasikowska de rol van Liz in Brimstone spelen, maar zij zegde vijf dagen voor de opnamen af vanwege 'persoonlijke omstandigheden'. Haar rol werd overgenomen door Dakota Fanning (rechts), die ook op het verlanglijstje stond van Koolhoven. Zij speelde als 9-jarige al in I Am Sam (2001) en had sindsdien rollen in bijna veertig speelfilms. Ze zal maandag aanwezig zijn bij de Nederlandse première van Brimstone. De film draait vanaf volgende week donderdag in de bioscoop.

Er waren wel degelijk vrouwen die van de vrijheden in een wetteloos gebied wisten te profiteren, die avontuurlijke levens leidden en alleen de zonsondergang tegemoet galoppeerden. Niet alleen bandieten als de revolverheldin Calamity Jane, maar ook Charlotte Pankhurst, die verkleed als man een van de bekendste postkoetsbestuurders van het Westen werd. Of neem architect Mary Jane Colter of pionier en cowgirl Cattle Kate. De feministische rolmodellen liggen in het Wilde Westen voor het oprapen, juist als je verder kijkt dan onderdrukking.

'Feministische' Westerns

1. Bad Girls (1994)
Een van de eerste pogingen het de-man-is-de-heldcliché op zijn kop te zetten. Vier prostituees worden vogelvrije criminelen. Leuk idee, waardeloze uitwerking, schreven de recensenten destijds. 'Ook al doorstaan zij nog zo veel ontberingen, hun kleren blijven proper, hun haar netjes gekamd en geen moment druipt de mascara langs hun wangetjes', schreef Peter van Bueren in de Volkskrant.

2. Meek's Cutoff (2010)
Natuurlijk, volgens een of andere man was er weer een kortere weg van a naar b, en daardoor verdwaalt een groep kolonisten hopeloos op een eindeloze kale vlakte in Oregon. De mannen bekvechten over wie het nu eigenlijk beter weet, terwijl de vrouwen ondertussen zwijgend al het werk doen. Regisseur Kelly Reichardt laat in haar mooie, trage film de machtsverhoudingen langzaam verschuiven.

3. True Grit (2010)
Remake van True Grit uit 1969. Een 14-jarig meisje wil de dood van haar vader wreken. Ze heeft daarbij wel de hulp nodig van twee stoere mannen. Kim Darby werd in de 1969-versie nog overschaduwd door John Wayne. Hailee Steinfelds standvastigheid in deze versie leverde haar een Oscarnominatie op voor beste vrouwelijke bijrol.

4. The Homesman (2014)
Het Wilde Westen is niet voor de weekhartigen. Mary Bee Cuddy (Hilary Swank) moet drie doorgedraaide vrouwen terugbrengen naar hun ouders. Ze neemt een man mee om haar te helpen, gespeeld door regisseur Tommy Lee Jones, die langzaam maar zeker haar plek in de film overneemt.

5. The Keeping Room (2014)
Aan het einde van de Amerikaanse burgeroorlog keren de soldaten plunderend en verkrachtend naar huis. Drie jonge vrouwen houden dapper stand in een afgelegen, vervallen landhuis. Intrigerende home-invasion-film over een vergeten geschiedenis.

6. Jane Got A Gun (2016)
Werd met veel bombarie in de markt gezet als 'feministische' western, maar is zo'n beetje het tegenovergestelde. De stoere Jane (Natalie Portman) moet haar zwaargewonde man beschermen tegen een groep bandieten, maar is daarbij volledig afhankelijk van haar ex. Stiekem een soort Pride & Prejudice op de prairie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden