Drama

Irréversible

Van de ene hel naar de andere

Het favoriete personage van regisseur Gaspar Noé is een woedende, naamloze paardenslager, die zegt wat anderen alleen durven denken. Diens geperverteerde gedachten, samengesteld uit de woorden van ontevreden taxichauffeurs, cafégangers en andere 'gewone' Fransen uit zijn directe omgeving, zetten de toon voor Noés debuut (de korte film Carne uit 1991) en zijn eerste lange film, Seul contre tous uit 1998.


In Seul contre tous, gesitueerd in Lille anno 1980, beukt en schopt de slager net zo lang in op de buik van zijn vrouw totdat het kind dat zij van hem draagt dood is. Redeloos geweld? De wildeman (werkloos, racistisch en homofoob) vecht om zelf te overleven 'in de donkere tunnel van het bestaan'. In talloze monologues intérieurs debiteert hij tegeltjeswijsheden als 'het leven is een egoïstische daad', 'overleven is een genetische wet', en 'mensen denken dat ze vrij zijn, maar vrijheid bestaat niet'.

Voordat de slager zich aan zijn autistische dochter vergrijpt, verschijnt een waarschuwing op het doek in beeldvullende witte kapitalen. U heeft 30 seconden om deze voorstelling te verlaten, staat er dreigend.

In Irréversible duikt de slager weer op, in een korte proloog waarin een driftig bewegende camera zijn naakte lichaam aftast. Hij hangt op een bed, in een kale kamer. 'Zal ik je eens wat vertellen?', vraagt hij aan zijn maat. 'De tijd maakt alles kapot.' De slager vertelt dat hij in de gevangenis heeft gezeten, omdat hij het met zijn dochter deed. 'Ah, het westers syndroom. We zijn allemaal mefisto's. Er bestaan geen misdaden, alleen daden', riposteert de ander.

Het lijkt Noés handelsmerk: uit hun verband gerukte klassiekers (Ovidius' Tempus edax rerum) en pseudo-diepzinnigheid als legitimatie van extreem geweld - alleen ontbreekt de waarschuwing in beeld in Irréversible.

Op het afgelopen filmfestival van Cannes, waar Noés schandaalfilm in wereldpremière ging, was daarom in de diverse festivalpublicaties een speciaal zinnetje opgenomen ('Ce film contient des scènes pouvant heurter la sensibilité de certains spectateurs'); een schrijven dat bij een Nederlandse voorpremière werd uitgedeeld werd afgesloten met het telefoonnummer van de Stichting Korrelatie.

Ook de Nederlandse distributeur Paradiso (sic), die in Cannes nog met de film in zijn maag zat, maar na bemoedigende resultaten in Frankrijk en België alsnog besloot Noés helletocht uit te brengen, haakt in op de controverse. 'Le film le plus choquant de l'anneé', luidt de tekst waarmee wordt geprobeerd Irréversible aan de man te brengen. Het zal, lijkt de achterliggende gedachte, vaker als uitdaging dan als waarschuwing worden gezien.

In Irréversible ('onomkeerbaar') worden de paardenslager en zijn maat in hun mijmeringen over moraal, gerechtigheid en de aard van de mens gestoord door rumoer van buiten. Opgewonden stemmen en politiesirenes dringen de kamer binnen. 'De gebruikelijke show in de Rectum', zegt de slager zonder op of om te kijken, waarna de camera (bediend door Noé zelf) aan een duizelingwekkende tocht begint en via muren en plafonds bij de voordeur van een homonachtclub aan de andere kant van de straat belandt. Daar wordt een man op een brancard naar buiten gereden, een ander wordt afgevoerd door de politie.

Het is de opmaat tot een rape-revenge-film, maar geen gewone: het verhaal wordt net als in bijvoorbeeld Christopher Nolans Memento achterstevoren verteld. Noé toont eerst de gruwelijke wraak, dan de beestachtige verkrachting, en eindigt zijn film in een paradijselijk park, waar zijn protagonisten nog hoopvol naar de toekomst kijken. Iedere scène maakt de film een sprongetje terug in de tijd, en wordt al het eerdere - wat in werkelijkheid dus later plaatsvond - in een andere context geplaatst. Het park blijkt geen hemel, maar het voorportaal van de hel.

De mens is een beest en tot alles in staat, luidt Noés weinig oorspronkelijke boodschap, die net als in Seul contre tous in kapitalen wordt geschreven.

tijd vernietigt alles. Sommige daden zijn onherstelbaar. Mannen zijn monsters. Wraak is natuurlijk. De meeste misdrijven blijven onbestraft.

Noé trekt alle registers open om zijn punt te maken. De zoektocht naar de verkrachter van Alex gaat langs rukkende, neukende en vuilbekkende leernichten. In de met een rode stroboscoop verlichte darkroom, onder een dreunende beat van Daft Punker Thomas Bangalter, wordt het hoofd van de vermeende verkrachter met de achterkant van een brandblusapparaat tot moes geslagen. Minstens zo onsmakelijk is de bijna tien minuten durende anale verkrachting van Alex (de Frans-Italiaanse ster Monica Bellucci) in een slecht verlichte voetgangerstunnel.

Bang als hij is dat zijn publiek zijn belangwekkende boodschappen misschien zou missen, heeft Noé zijn film tjokvol van betekenis zwangere details gestopt - zo vol dat het ondraaglijk wordt.

Niet het woeste beest Marcus, maar de bedachtzame intellectueel Pierre (respectievelijk de huidige en de vorige vriend van Alex) neemt uiteindelijk gewelddadig wraak. Niet Alex' verkrachter ('de lintworm') blijkt het slachtoffer, maar de man die toevallig naast hem stond. Tijdens die wraakoefening steekt niemand een poot uit. Sterker: de leernichten (onder wie de kale regisseur zelf) moedigen de woedende moordenaar aan. 'Knap werk!', roepen ze. 'Mooi!' Nog net is te zien dat een van de mannen zich aftrekt. De 'lintworm' staat er verbaasd bij te grijnzen. In de voetgangerstunnel is nog juist (maar lang genoeg zodat het niemand kan ontgaan) een passant te zien, die schielijk het hazenpad kiest.

Ook na de breed uitgemeten gruweldaden is Irréversible pijnlijk banaal. De protagonisten kouten over de toekomst die vast staat, wat moet blijken uit een voorspellende droom van de mooie Alex.

Tijdens een vrijpartij eerder die dag fluisterde Marcus (Vincent Cassel, ten tijde van de opnamen Belluci's partner) in Alex' oor dat hij haar anaal wilde nemen. Nog een paar uur eerder deed Alex een zwangerschapstest. Inderdaad: zij blijkt zwanger. Zo gaat het maar door, met de subtiliteit van een peloton matrozen.

Kijk eens wat ik allemaal durf, zegt Noé met Irréversible: een film die gewelddadiger en extremer is dan Pier Paolo Pasolini's Salò o le 120 giornate di Sodoma en Sam Peckinpahs Straw Dogs samen.

Bij die films had het ondraaglijke geweld een bodem. Als Noés zedenschets al iets zegt over de condition humaine, dan is het op een andere manier dan hem voorstond. Noé is een puber die alleen maar wil schoppen waar het zeer doet. In kapitalen geschreven, achterstevoren gebrachte pseudo-wijsheden kunnen dat niet verhullen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.