'Ironie voert je niet naar de hemel'

Douglas Coupland (36), de Canadese auteur van succesrijke romans als Generatie X, De shampoo planeet en Microslaven, zit er in Londen bij als een zombie....

KAREN RAAKT op haar zeventiende op een raadselachtige wijze in coma. Zij ontwaakt zeventien jaar, tien maanden en zeventien dagen later als een fysiek middelbare, maar geestelijk adolescente vrouw, met de ideeën en dromen van toen. Daardoor wordt ze een soort ijkpunt voor de anderen, voor hun ontwikkeling in die bijna achttien jaar. Vriendin in coma vervolgt met een reeks surrealistische gebeurtenissen. Een overleden kameraad, Jared, keert terug uit de dood om de vriendengroep de weg te wijzen naar een minder zelfingenomen manier van leven.

Douglas Coupland: 'Vriendin in coma is voor mij een keerpunt, en dat heeft veel te maken met wat me in 1996 is overkomen. Ik wil niet te veel in persoonlijke details treden, maar laten we zeggen dat je als je 20 bent fouten maakt door je manier van leven. Dan gebeurt er iets vervelends, maar je leert er niet van. Je maakt nieuwe fouten, waarvoor je steeds harder wordt gestraft. Er moet iets veranderen, want de volgende keer wordt de straf 'het einde'. Dat is mij overkomen.'

Het klinkt wat abstract.

'Ik heb ontdekt dat ik heel goed ben in het ironisch benaderen van de werkelijkheid. Maar ironie brengt je niet verder, er is niets transcendents aan. Ironie kan je naar interessante plekken voeren, maar niet naar de hemel. Mijn ironie kan amusant zijn, maar maakt geen beter mens van me. Dat benul zit heel sterk in dit boek. Alles wat je schrijft, een boodschappenlijstje, een brief, een roman, is autobiografisch. Er is hooguit sprake van lenzen en filters tussen jou en de geschreven tekst, maar in dit boek heb ik minder gebruik van ze gemaakt.'

Coupland heeft last van zijn voorhoofdsholte. Zijn sinussen zijn uitgedroogd door de lange vlucht. 'Eigenlijk heb ik sinds 1980 veel te veel gereisd. Ik had geen roots, verhuisde tweemaal per jaar, rookte te veel weed. In 1996 besloot ik thuis te blijven. Dat was deels een beslissing, deels het gevolg van mijn angst het huis te verlaten, mensen te ontmoeten.' Stilte. 'Ik geloof dat ik wakker begin te worden.'

Vriendin in coma lijkt geïnspireerd door angst voor of ernstige twijfels omtrent de toekomst.

'Ik ben geobsedeerd door het idee dat een mens zichzelf kan herscheppen, een nieuwe persoonlijkheid kan ontwikkelen, reïncarneren terwijl je nog leeft. Ik heb belangstelling voor verhalen over mensen die, bewust of door toeval, een nieuw leven hebben gecreëerd. Naarmate je ouder wordt, leer je meer over de wereld. Die verliest in sommige opzichten aan betovering, maar wint die weer op andere vlakken.

'Gaandeweg raak je het beeld kwijt van hoe je ooit meende dat de wereld eruit moest zien. Ik bedoel niet eens dat je je idealen verliest, maar wat je dacht dat er zou gebeuren als je volwassen werd, wat je dacht dat er zou gebeuren als je 25, 30, 35 zou worden. In Vriendin in coma is het ontwaken van Karen voor de anderen aanleiding na te gaan wat er in leven is gebeurd. In de twintigste eeuw lijkt het uitsluitend te gaan om zaken die bijdragen aan ons comfort. Het is tijd nieuwe ervaringen te zoeken. Het buitengewoon deprimerende hotel waar we nu zijn is bijvoorbeeld het logische eindproduct van het twintigste-eeuwse denken. Elke kamer is een kantoor met een bed. Er staan faxen, je kunt je computer inpluggen en e-mailen, en ergens in een hoekje kun je zowaar ook nog slapen.

'Ik heb een hoop verteld maar je hebt nog bijna niets gevraagd. Stel een vraag.'

Een van de personages verzucht dat je op je 35ste al weet wat je de rest van je leven zult doen. Een ander zegt dat je maar 5 procent van je persoonlijkheid kunt veranderen. Ze zijn pessimistisch over de mogelijkheid jezelf te herscheppen.

'Ik weet niet of het alleen pessimisme is. Daaronder gaat de reële angst schuil dat er nu eenmaal niet meer inzit, dat je daar verder niet over moet zeuren, maar van het leven moet genieten. Maar ik geloof dat er langzaam een einde komt aan die zelfgenoegzame houding. Nu ervaren wij de westerse cultuur vooral in de vorm van financiële transacties. Een in hoge mate onbevredigende manier om met andere mensen om te gaan.' Korte stilte. 'Nu klink ik als een 19-jarige die aan de drugs is. Ik wilde zo graag wakker zijn voor dit gesprek, maar ik heb niet geslapen. Vragen graag.'

Beschouwt u zichzelf als een moralist? Hebben uw boeken een morele boodschap?

'Wat was de vraag? Sorry.'

Beschouwt u zichzelf als een moralist?

'Vroeger geloofde ik nergens is. Nu geloof ik dat er iets is om in te geloven. Naarmate ik ouder word, ben ik minder cynisch geworden. Dat verbaast me, ik dacht dat ik cynischer en misantropischer zou worden en steeds minder hoop zou koesteren. Ik vraag mij af in hoeverre je kunt afwijken van de uitgestippelde route. Is het arrogant, melig, een uiting van wanhoop om anders te willen worden, geen sjabloonleven te willen leiden?'

Voor een kunstenaar lijkt dat een verplichting.

Coupland pakt een vel papier en begint aantekeningen te maken. 'Ik kreeg een inval. Als ik nu niets opschrijf, vergeet ik het. De vellen papier gooi ik in een grote doos die ik eens in de zoveel maanden leeg. Er kunnen hele personages en romanthema's uit voortkomen.'

We besluiten het gesprek de volgende dag voort te zetten.

Wilt u een voorbeeld zijn van iemand die zichzelf herschept, zich onttrekt aan de laat-twintigste-eeuwse manier van leven en denken?

Stilte. 'Ik heb nooit expliciet met een ander menselijk wezen over deze onderwerpen gesproken, vandaar dat ik zo aarzel. Een alternatief voor de manier waarop het leven nu wordt geleefd . . . Niet omdat er iets intrinsiek verkeerd aan is, maar. . .' Stilte. 'Stel meer specifieke vragen. Dit is heavy duty shit, zo vroeg op de morgen, zelfs al ben ik nu wakker. Vraag iets eenvoudigers.'

De essentie van Vriendin in coma is een nieuw leven beginnen, jezelf herscheppen. Jared houdt de anderen voor dat de essentie van dat leven is: vragen stellen. Beschouw niets als vanzelfsprekend. Het leven dat de personages tot nu toe hebben geleid, is zelfgenoegzaam.

'Ik ga hier niet zitten discussiëren over mijn boek. Daarvoor ben ik niet hier. Mijn personages waren zelfgenoegzaam en konden daar niet meer doorgaan. Punt. En als ze dat wel zouden doen, zouden ze daarvoor een prijs moeten betalen. Dat wordt aan het eind allemaal uitgelegd.'

Is de boodschap. . .?

'Luister. Kijk eens naar mijn leven. Mijn leven is ongewoon, en ik heb erg mijn best gedaan het ongewoon te houden, steeds nieuwe dingen te vinden. Ik weet dat je probeert aan te tonen dat ik hypocriet ben, maar dat ben ik niet. Ik krijg de indruk dat je steeds probeert te zeggen: wat doe je Doug, wat doe je, wat doe je? Heb ik gelijk?'

Nee, ik nodig u uit mij inzicht te geven in de achtergronden, de herkomst van uw ideeën.

'Je wilt dat ik je een interpretatie geef van het einde van het boek en dat doe ik niet. Ik heb een boek geschreven, zodat de lezer zelf kan uitmaken wat hij vindt, oké? Ik ga geen toptien geven van wat je moet doen. Mijn volgende boek gaat verder waar dit ophoudt, wacht daar maar op. Denk je dat ik hier ga vertellen waar dat boek over gaat? No way.'

Dat vraag ik ook niet.

'Wel waar. Dat is precies wat je vraagt. En dat doe ik niet.'

Wat was de reden om tegen het eind van het boek de realistische manier van vertellen te laten overgaan in een surrealistische?

'Het is zoals het is. Ik heb een roman geschreven, geen essay. Wat wil je nou eigenlijk?'

Ik wil. . .

'Je wilt een verklaring, dat bedoel je.'

Geen verklaring. Gisteren vertelde u dat u bij het schrijven koos voor een ironische benadering, maar daar later de beperkingen van inzag. Wat mij interesseert is waaruit dat inzicht is voortgekomen.

'Oké, dat is een redelijke vraag. Beter dan de vorige. Je vragen hebben me een shithumeur bezorgd. Ik kan mijn stemming niet goed verbergen. Sorry.' Lange stilte.

Vindt u het redelijk als ik vraag waardoor u tot het inzicht bent gekomen dat. . .

'Ja, dat is een redelijke vraag, maar niet een die ik ten overstaan van de internationale media ga beantwoorden. Het is mijn privé-leven, dat is alles wat ik heb.'

Niet in persoonlijke, maar in filosofische termen.

'Je gelooft me niet voor ik je een verklaring geef?'

Het is geen kwestie van geloven.

'Ik heb in een hele diepe depressie gezeten en ik ben er nog steeds niet helemaal uit. Ik heb geen zin iets te forceren of op te fokken.' De publiciteitsmedewerkster van Couplands Engelse uitgever komt binnen en meldt dat de volgende interviewer is gearriveerd. 'Het is net psychotherapie', meent de schrijver. Als ze weer weg is: 'Waarom is dit gesprek zo confronterend geworden?'

Dat was niet de bedoeling van mijn vragen.

'Je gelooft me niet, daar komt het op neer.'

Het spijt me dat u dat denkt. Waarom zou ik u niet geloven?

'Omdat je deel uitmaakt van de pers. Je wordt betaald om dingen niet te geloven.' Coupland staat op en verlaat de gespreksruimte.

Hans Bouman

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden