Interview Iram Haq

Iram Haq werd op haar veertiende door haar ouders ontvoerd en vastgehouden in Pakistan. In What Will People Say vertelt ze haar verhaal

Het verhaal van de Noors-Pakistaanse Nisha in What Will People Say, die gevangen zit tussen twee werelden, is het verhaal van regisseur Iram Haq (42). Waarom duurde het 25 jaar voordat zij dit naar buiten durfde te brengen?

Iram Haq tijdens een fotosessie op het 14de Dubai International Film Festival, dat op 13 december 2017 plaatsvond in het Madinat Jumeriah Complex in Dubai, Verenigde Arabische Emiraten. Beeld Getty Images voor DIFF

Ze is de oogappel van haar vader. Hij stopt haar geld toe wanneer ze dat nodig heeft en moedigt haar aan haar best te doen op school, zodat ze kan gaan studeren. De 16-jarige Nisha is dol op haar vader en deelt zijn dromen over haar studie, maar meer hebben vader en dochter niet gemeen.

Nisha is een moderne tiener, geboren en getogen in Noorwegen. Haar Pakistaanse ouders houden vast aan de tradities van hun vaderland. Het gaat mis wanneer Nisha betrapt wordt terwijl ze in haar slaapkamer met een jongen zoent. Haar vader, die onmiddellijk de conclusie trekt dat er meer is gebeurd, springt uit zijn vel van woede en schaamte.

Vanaf dat moment lijkt er geen weg terug. De Noorse jeugdzorg probeert in te grijpen, maar dat werkt eerder averechts. Om de eer van de familie te redden, wordt Nisha naar familie in Pakistan gestuurd. En daarmee is het leed voor het meisje nog niet geleden. Een net van controle, dwang en valse beschuldigingen wordt steeds strakker aangespannen.

What Will People Say Beeld Film beeld

Het verhaal van Nisha is dat van heel veel meisjes, zegt regisseur Iram Haq (42), die er de beklemmende speelfilm What Will People Say over maakte. Het is ook, in grote lijnen, haar eigen verhaal. Een verhaal dat ze al lang wilde vertellen: ‘Toen ik een jaar of 16 was, wist ik al dat ik het zou delen.’

Waarom het dan toch 25 jaar heeft geduurd? De voornaamste reden was angst, vertelt de filmmaker aan de telefoon vanuit Oslo. Het kostte haar tijd zich volledig los te maken uit het milieu van haar ouders. Haq deed haar eerste ervaringen in de filmwereld op als actrice, voordat ze in 2009 debuteerde als regisseur met de korte film Little Miss Eyeflapin 2013 gevolgd door de speelfilm I Am Yours. Beide films gingen over Noors-Pakistaanse hoofdpersonen en waren geïnspireerd op haar eigen ervaringen, maar pas met haar tweede speelfilm, What Will People Say, richt Haq zich op het grootste drama uit haar tienerjaren.

‘Toen ik 14 jaar was, ben ik door mijn ouders gekidnapt en onder dwang naar familie in Pakistan gebracht, net als Nisha in mijn film. Ik heb er meer dan een jaar gewoond. Het heeft me voor de rest van mijn leven getekend.’ Haq werd geboren in Oslo, waar ze vooral met Noorse vrienden omging en zich een normale westerse tiener voelde. Ze was nooit eerder in Pakistan geweest. De cultuurschok en het gebrek aan vrijheid vielen haar zwaar. ‘Ik wist twee dingen: dat ik eerst moed moest verzamelen om dit verhaal te vertellen, en dat ik het vervolgens op mijn manier moest doen. Wat die manier was, daar had ik nog geen idee van, toen ik jong was.’

Moed was met name nodig om de confrontatie met haar familie aan te gaan. ‘Ik durfde er eerder niet aan, ik was bang voor hun reactie. Later, toen ik nog  maar weinig contact had met mijn familie, ben ik begonnen met schrijven, maar ik bleef worstelen met het scenario. Ik schreef het volledig vanuit het standpunt van het meisje. Maar dat werkte niet: ik wilde er geen woedend zwart-witverhaal van maken, ik wilde ook de ouders kunnen begrijpen.’

What Will People Say Beeld Film beeld

Alles veranderde toen ze hoorde dat haar 81-jarige vader ernstig ziek was. Vier jaar daarvoor had ze de knoop doorgehakt om hem niet meer te zien. ‘Tot die tijd hadden we sporadisch contact, ik probeerde wel een band te onderhouden, maar het werkte nooit.’ Ze zocht hem op in het ziekenhuis en tot haar grote verrassing konden ze ineens over vroeger praten. Haq: ‘Hij heeft sorry gezegd voor wat hij gedaan heeft. Dat had ik nooit verwacht, want het was zo’n trotse man. Het was geweldig, het voelde alsof ik voor het eerst in tijden weer een vader had.’

Haar vader kon haar uiteindelijk uitleggen waarom hij zijn geliefde dochter ooit zo ruw verstootte. ‘Het was angst, en eergevoel’, zegt Haq. ‘Mijn ouders behoren tot de arbeidersklasse en waren laagopgeleid. Toen ze in Noorwegen aankwamen, hielden ze zich vast aan een kleine kring bekenden. Ze integreerden niet, maakten geen deel uit van de Noorse maatschappij, omdat ze geen idee hadden hoe ze dat moesten doen. Ze vonden het eng.’

Binnen hun Pakistaanse kringetje lagen de regels voor goed gedrag vast. Vooral voor meisjes. Groepsdruk moet je niet onderschatten, zegt Haq. ‘Iedereen maakt zich druk om wat anderen vinden en houdt daar in bepaalde mate rekening mee. Denk aan wat voor kleren we aantrekken, hoe we ons gedragen. Dat wordt extremer naarmate je banger bent buiten een groep te vallen. Mijn vader en moeder zaten in zekere zin in een gevangenis, al vanaf hun jeugd. Als je wordt opgevoed met strenge regels, je alleen maar moet aanpassen aan anderen en nooit je eigen intuïtie mag volgen, leer je het af om zelf kritisch te denken.’

Zo verklaart Haq ook het optreden van Nisha’s moeder in What Will People Say. ‘Ze is alleen maar bezig met wat anderen van haar denken. Ze weet niet beter dan dat anderen haar vertellen hoe ze moet leven. Daarom steunt ze haar dochter niet; ze heeft geen oog voor haar pijn, alleen maar voor haar eigen schaamte. Ik vond het belangrijk om te laten zien dat het niet alleen mannen zijn die vrouwen onderdrukken. Sociale controle wordt net zo goed door vrouwen in stand gehouden. Het is een systeem.’

What Will People Say Beeld Film beeld

‘Buren houden in de gaten met wie je omgaat, wat je draagt, hoe laat je thuiskomt. Meisjes in deze culturen worden voortdurend op zo veel manieren gecontroleerd, dat ze erg onzeker worden. Altijd gaat het om wat anderen denken, nooit om wat ze zelf willen. Zo leer je je emoties weg te stoppen. Hoe kan Nisha’s moeder zich om haar dochter bekommeren? Ze weet niet eens hoe ze om zichzelf moet geven.’

Hoewel ze in haar film begrip probeert op te wekken voor Nisha’s ouders, praat Haq hun gedrag absoluut niet goed. What Will People Say blijft een schrijnend, woede opwekkend verhaal. De regisseur wilde in de eerste plaats meisjes als Nisha een stem geven. Dat lijkt te lukken: de film werd verrassend goed bezocht in Noorwegen en maakte wereldwijd reacties los. ‘Ik heb nog getwijfeld of mijn verhaal, dat zich zo’n tijd geleden afspeelde, wel relevant was voor de jeugd van nu’, zegt Haq. ‘Maar ik heb zo veel reacties gekregen van jonge meisjes die zich erin herkennen. Hopelijk hebben ze er iets aan.’

Op weg naar de Oscars?

What Will People Say, de tweede speelfilm van Iram Haq, is dit jaar de Noorse inzending voor de Oscars. Uit de lange lijst van internationale inzendingen (maximaal één per land, deadline 1 oktober) worden vijf films genomineerd in de categorie Beste niet-Engelstalige film. Mocht What Will People Say daarbij zitten – en de film lijkt een goede kans te maken – dan zou het pas de zesde Noorse film zijn die een nominatie krijgt. Een Oscar werd door Noorwegen nog nooit gewonnen.    

Het deel van de film dat zich afspeelt in Pakistan, waar Nisha wordt opgevangen – of liever gezegd: gevangengehouden – door familie, nam Haq op in India. Sinds haar tienertijd is ze nooit meer terug geweest in Pakistan, vertelt ze. ‘Het zou misschien wel interessant geweest zijn als ik daar gefilmd had, maar in India kon ik prachtige locaties vinden. Ik wilde mijn energie richten op het filmmaken, dus ik had geen trek om oude pijn op te rakelen. Het was een traumatiserende tijd.’

What Will People Say maakt inzichtelijk hoe het is om – letterlijk en figuurlijk – geen kant uit te kunnen (drie sterren). Lees hier de recensie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.