Internet is de DDR

Na The Corrections en Freedom weet Jonathan Franzen opnieuw te imponeren met Purity. Zijn pijlen zijn dit keer gericht op het vergiftigende effect van internet. Virtuozer dan ooit zijn de wisselingen van decor en periode. Door Hans Bouman Foto Monique Bröring

Net als zijn voorganger, Freedom, heeft de nieuwe roman van Jonathan Franzen een bijna provocerend hoogdravende titel. Purity, in de Nederlandse vertaling Zuiverheid: een wat archaïsch klinkend begrip, nauwelijks zonder ironie te bezigen. En het roept ongemakkelijke associaties op, variërend van de rooms-katholieke catechismus tot de Neurenberger rassenwetten. In Duitsland, waar Franzen ooit studeerde, is de term dermate besmet dat het boek daar Unschuld heet.

Dat laatste had de schrijver misschien niet voorzien, maar verder is het smijten met Grote Termen natuurlijk pure, met sarcasme doordrenkte opzet. Zoals Freedom het Amerikaanse vrijheidsideaal uitkleedde tot op het bot, laat Purity geen spaan heel van de dwaallichten die uit hoofde van transparantie en openheid een spoor van corruptie en verrotting trekken.

Leentjebuur

De Engelstalige editie kent nog een tweede titelverklaring: een van de hoofdpersonages draagt de naam Purity Tyler. Niet tot haar genoegen overigens: 'Het was een naam die haar telkens weer ineen deed krimpen als ze een officieel formulier moest invullen.' Vandaar dat Purity zich in het dagelijks leven Pip laat noemen. Voor wie deze naam bekend voorkomt: Franzen heeft in meer opzichten leentjebuur gespeeld bij Dickens. Denk aan verbijsterend toeval, onverwachte familiebanden en natuurlijk een erfenis.

De 23-jarige Pip werkt als telemarketeer, woont in een kraakpand in Oakland, California, en gaat gebukt onder een studieschuld van 130 duizend dollar. Ze heeft een gecompliceerde relatie met haar gescheiden moeder, waarin afkeer en adoratie een immer felle, nimmer besliste strijd voeren. Pips pogingen iets te weten te komen over haar vader, die ze nooit heeft gekend (en die ze graag haar studieschuld zou laten betalen), worden door haar moeder met succes tegengewerkt.

Tegendraads

De plot van de roman wordt in gang gezet als Pip een betaalde stageplaats krijgt aangeboden in het Sunlight Project van ene Andreas Wolf. Deze stelt zich in de beste traditie van Julian Assange en Edward Snowden tot taak allerlei via hacks verkregen geheime informatie publiek te maken.

Kleine complicatie: Wolf en zijn onderneming bevinden zich in de binnenlanden van Bolivia, en zo ver wil Pip niet van haar moeder af zitten. Na een tweetal gebeurtenissen die haar toch al wankele ego een flinke knauw geven, lijkt ze echter rijp voor een nieuwe grote stap.

Vervolgens voert de roman ons naar de DDR van de late jaren tachtig, vlak voor de Val van de Muur, en lezen we het verhaal van de opgroeiende Andreas Wolf: verwend, hyperintelligent, geobsedeerd door seks en in alle opzichten de tegendraadsheid zelve. Dankzij de hoge positie van zijn vader heeft hij relatief weinig last van de Stasi, maar op een dag begaat hij een daad die hem voor de rest van zijn leven met een groot geheim opzadelt.

Overtuigende personages

Purity bestaat uit zeven delen en wordt verteld vanuit een reeks perspectieven. Zo figureert in het derde deel de in Denver gevestigde journaliste Leila Helou, die zojuist ene Pip Tyler als research-assistente heeft aangenomen. Leila is de minnares van haar baas, Tom Aberant, een naam die we in de laatste regel van deel twee waren tegengekomen, toen hij en Wolf elkaar ontmoetten op de Kurfürstendamm. En zo grijpt een reeks verhaallijnen die aanvankelijk niets met elkaar te maken lijken te hebben, gaandeweg steeds meer in elkaar.

Zonder didactisch te worden en zonder dat de overtuigingskracht van zijn vertelling en personages daaronder lijden, doet Franzen in deze roman opnieuw verbeten aan cultuurkritiek. Daarbij moet met name het vergiftigende effect van internet - niet zonder schwung vergeleken met het totalitaire DDR-systeem - het ontgelden.

Maar hoe uitdagend het ideeëngoed van Purity ook is, de ware triomf zit hem net als in Franzens vorige twee boeken in de karakterisering. Doordat dezelfde personages in verschillende, telkens vanuit ander perspectief vertelde delen van de roman terugkeren, worden het overtuigend gecompliceerde, driedimensionale figuren. Voeg daarbij dat Franzens wisselingen van decor en tijdsperiode in dit boek virtuozer zijn dan ooit en je slikt je twijfel over die dickensiaanse toevalligheden zonder problemen weg. Net als bij Dickens zelf, tenslotte.

Vakantieboek voor Barack Obama

Naast lof is Jonathan Franzen ook hoon ten deel gevallen.

Ondanks positieve recensies van zijn eerste twee romans, The Twenty-Seventh City (1988) en Strong Motion (1992), was Jonathan Franzen aan het begin van deze eeuw een tamelijk anonieme literaire figuur. Dat veranderde in één klap met de publicatie van The Corrections (2001), het verhaal van de disfunctionele familie Lambert die op aandringen van de moederfiguur nog eenmaal bij elkaar komt om samen Kerstmis te vieren. Het boek imponeerde niet zozeer door zijn wat conventionele plot, als wel door de vlijmscherp neergezette personages en bood naast een briljant familieportret ook een nietsontziende analyse van de Amerikaanse samenleving.

Negen jaar liet Franzen zijn lezers op de opvolger wachten, maar toen Freedom (2010) eindelijk verscheen was de triomf compleet. Time plaatste met Franzens beeltenis voor het eerst sinds tien jaar een schrijver op de cover, met als onderschrift 'Great American Novelist'. Obama had toen al een vooruitexemplaar besteld om het op vakantie te kunnen lezen.

Toch is Franzen naast lof door de jaren heen ook veel kritiek en zelfs hoon ten deel gevallen: hij zou zelfingenomen en humorloos zijn, een toonbeeld van white male chauvinism. 'Gewichtig en uitsloverig' schreef New York Times-critica Michiko Kakutani ooit. In Purity laat hij haar met veel venijn de Grote Amerikaanse Roman van een van de personages afkraken. Kakutani sloeg onlangs terug met een juichrecensie van Franzens roman.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.