KunstSchade in Beiroet

Internationale culturele ‘ambulancedienst’ biedt eerste hulp aan getroffen kunst in Beiroet

Acht musea in de Libanese hoofdstad, de belangrijkste broedplaats van moderne kunst in het Midden-Oosten, hebben schade opgelopen.

Sursock Museum na ontploffing Beiroet.Beeld Sursock Museum / Rowina BouHarb

De scheur meet 55 centimeter en loopt dwars over het voorhoofd van kunstverzamelaar Nicolas Sursock. Het portret is eind jaren twintig geschilderd door niemand minder dan Kees van Dongen en is misschien wel het belangrijkste kunstwerk dat beschadigd raakte bij de explosie die de Libanese hoofdstad Beiroet ruim twee weken geleden uit het lood sloeg. Het topstuk viel door de drukgolf van de muur in het Sursock Museum, waar de collectie van de in 1952 overleden verzamelaar hangt.

Het beschadigde portret van Nicolas Sursock dat Kees van Dongen eind jaren twintig schilderde.Beeld Rowina BouHarb

‘Na de explosie hebben we in tien uur tijd alle schilderijen en beelden naar de gekoelde kelder gebracht, en toen telden we ongeveer 25 beschadigde kunstwerken’, zegt Zeina Arida, de directeur van het museum, telefonisch vanuit Beiroet. ‘De restauratie van het portret van Van Dongen gaat een stevige klus worden.’

Nicolas Sursock was een telg uit een van de invloedrijkste christelijke families van Beiroet. Hij verzamelde honderd jaar geleden werk van moderne Libanese kunstenaars, maar kende ook de Parijse modes goed. Want wie destijds een hip portret van zichzelf wilde, klopte aan bij Van Dongen. De schilder, geboren in Delfshaven, had net de Legion d’honneur, de Franse staatsonderscheiding, gekregen voor zijn gewaagde, kleurige portretten.

Aan het portret van Sursock valt de gelaatskleur van gelig ivoor op, net als zijn oranje haar en de groene schaduwvlek op zijn kin.

Het Sursock Museum raakte bij de ontploffing in Beiroet zwaar beschadigd.Beeld Sursock Museum / Rowina BouHarb

Het Sursock Museum staat midden in de christelijke wijk van Beiroet, vlak achter de haven waar op 4 augustus een voorraad van 2.750 ton ammoniumnitraat explodeerde. Het is de buurt waar zich het levendige netwerk van galeries, kunstinstellingen en studio’s bevindt dat Beiroet tot belangrijkste broedplaats van moderne kunst in het Midden-Oosten maakt, zegt Joumana El Zein Khoury, de van geboorte Libanese directeur van het Nederlandse Prins Claus Fonds, dat zich inzet voor kunst en erfgoed buiten Europa en de VS.

Acht musea in de stad hebben schade opgelopen – waaronder die voor prehistorie en mineralen – maar het Sursock is het zwaarst getroffen. Het suikertaart-achtige pand onderging vijf jaar geleden een uitgebreide renovatie en is populair voor bruidsreportages. De ramen in de opvallend witte voorgevel waren op bestelling gemaakt in een Franse glas-in-loodwerkplaats. Ze liggen nu allemaal aan scherven.

‘We moeten het gebouw waterdicht maken, voor het regenseizoen over een maand begint’, zegt directeur Arida. ‘Het dak is ingestort, alle ramen liggen eruit. De eerste schatting is dat we zeker 5 miljoen dollar nodig hebben.’

Grootste explosie

De ontploffing in de haven van Beiroet was de grootste explosie uit de oorlogsrijke geschiedenis van Libanon. Er vielen meer dan tweehonderd doden en zesduizend gewonden. De schade aan de stad is ruwweg beraamd op 10 tot 15 miljard dollar. Naar schatting driehonderdduizend inwoners verloren hun huis.

Terwijl de werelderfgoedorganisatie Unesco samen met de Libanese autoriteiten optrekt bij het berekenen van de schade, werken het Prins Claus Fonds en soortgelijke internationale organisaties direct met de veelal kleinere getroffen kunstinstellingen. Het fonds heeft veel ervaring met dat soort rampenhulp, via het Cultural Emergency Response-programma.

Het is een soort ‘ambulancedienst’, die met technische kennis en een breed netwerk aan contacten kan helpen bij het redden van erfgoed in oorlogen en natuurrampen, zegt El Zein Khoury. ‘We laten ons gidsen door de experts ter plekke. Zij kennen hun land het best. In Beiroet is er weinig vertrouwen in de erfgoedafdeling van de overheid. Kunstinstellingen vrezen dat de autoriteiten schade hoger inschatten, zodat ze daar geld van kunnen wegsluizen. Wij helpen daarom bij het mobiliseren van verschillende partijen en fondsen die direct actie kunnen ondernemen met de betrokkenen ter plekke.’

Op twee straten van het Sursock Museum is de Arab Image Foundation gevestigd, een foto-instituut dat sinds 1997 foto’s en negatieven verzamelt van Arabische (amateur)fotografen. Het heeft er inmiddels vijfhonderdduizend verzameld, die samen een unieke beeldcollectie vormen die de Arabische wereld door eigen ogen laat zien, en niet door die van westerse fotografen met een koloniale blik.

Ook de Arab Image Foundation liep bij de explosie zware schade op.Beeld Arab Image Foundation

Vrijwel alle kasten waarin het materiaal lag opgeslagen, zijn omgevallen. Het is een geluk bij een ongeluk, zegt Yasmine Eid-Sabbagh, voorzitter van het instituut, dat de zwaarste dozen op de onderste planken stonden en de lichtste dozen bovenop. ‘Het lijkt erop dat die aanpak onze collectie grotendeels heeft gered.’

Voor de rest is zo’n beetje alles kapot. ‘Alle apparatuur om de collectie te digitaliseren ligt aan diggelen. De brandveilige toegangsdeur tot de koele opbergruimte is helemaal verwrongen. Er moet zo veel schade aan het pand worden hersteld, dat we overwegen om te verhuizen.’ 

Aan een schatting van de kosten is Eid-Sabbagh nog niet toe. ‘We weten nog niet eens of we bij alle computerbestanden van de gedigitaliseerde foto’s kunnen komen.’ Wel heeft ze contact gehad met het Prins Claus Fonds over hulp. De relatie tussen de twee dateert al van 2000, toen de Egyptische studiofotograaf Van Leo de Prins Claus Prijs ontving.

Het is te hopen dat de collectie weer snel toegankelijk is, omdat die zo’n compleet beeld geeft van de Libanese samenleving sinds het einde van de 19de eeuw. ‘Wij gebruiken de collectie voor onderzoek, om met een kritisch oog kennis te verzamelen over wat de Libanese samenleving eigenlijk wil zijn’, zegt Eid-Sabbagh. ‘In deze tijd van corruptie en politieke problemen is dat meer dan ooit nodig.’

Lees ook:

Weinigen zijn zo hard geraakt door de explosie in Beiroet als Ahmed al Hajj. Hij overleefde de burgeroorlog in het grimmigste stukje Syrië, om nu alsnog zijn vrouw, twee dochters en huis te verliezen. Correspondent Ana van Es zocht hem op.

‘Na de klap kwam de kunst’, schreef Merel Bem in de fotorubriek Beeldvormers. Ze keek (en bewonderde) de vele opnamen van de explosie die via sociale media rondgingen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden