Interessante geschiedenis van de financiële macht

De financiële sector is ooit om een billijke reden ontstaan, laat Joseph Vogl zien, maar is verworden tot een gevangenis. Interessante geschiedenis van de financiële macht vergt enig doorzettingsvermogen van de lezer.

Beeld Getty

Het Land van Ooit, een in 2007 failliet gegaan pretpark, had vroeger als motto 'Kinderen zijn de baas'. Eenmaal voorbij de toegangspoort kregen zoon- en dochterlief het voor het zeggen en mochten papa en mama voor één dag alleen maar luisteren. Een toneelstukje, deze bambinocratie, maar daar zullen weinig koters om hebben gemaald.

De democratie is net een Land van Ooit. Kiezers zijn officieel de baas, maar sinds de crisis lijkt dit steeds meer een toneelstukje. In onze 'marktconforme democratie' - een term van Angela Merkel - bestaat er alleen nog een curieuze variant op getrapte verkiezingen: het volk kiest de politici, de financiële markten kiezen hoeveel deze politici moeten bezuinigen. En soms kiest het volk helemaal niets, zoals het premierschap van de onverkozen econoom en Goldman Sachs-adviseur Mario Monti in Italië liet zien.

Over dit Land van Ooit-gevoel gaat Het financiële regime, van de Duitse literatuurwetenschapper Joseph Vogl. Een nieuwe geo-economische orde van banken, hedge funds, multinationals, kredietbeoordelaars en anderen heeft de oude geopolitieke orde van natiestaten overschaduwd, schrijft Vogl. 'In het grijze gebied tussen economie en politiek zijn regeringstaken overgenomen door comités van experts, geïmproviseerde raden of informele syndicaten van politieke en economische spelers.' We spreken vaak over markt en staat alsof het verschillende werelden zijn, à la de scheiding tussen kerk en staat, maar dat is 'een legende van het liberalisme'. Markt en staat zijn juist twee handen op een buik, aldus Vogl. Samen voeren ze voortdurend 'bypassoperaties' uit om de volkssoevereiniteit te omzeilen.

Een extreem voorbeeld was Griekenland, waar de trojka een soort multilaterale staatsgreep pleegde om de Grieken te redden - hoewel de honderden miljarden euro's aan Europees belastinggeld vooral dienden ter redding van banken en andere schuldeisers.

Non-fictie

Joseph Vogl, Het financiële regime,
Uit het Duits vertaald door Huub Stegeman. Boom Filosofie; 300 pagina's; €29,90.

Zestiende eeuw

Maar dit is allemaal niet van vandaag of gisteren, schrijft Vogl. Hij ziet de wortels al in de zestiende eeuw, toen kooplieden uit Genua, Antwerpen en Augsburg volgens de overlevering de schulden kwijtscholden van Karel V, soms door de schuldbrieven van de Habsburgse keizer voor diens ogen in de open haard te gooien. Een grootmoedig gebaar, maar wie was hier de soeverein? De keizer van het rijk waar de zon nooit onderging, of de gewone stervelingen van wiens geld en financiële genade hij afhankelijk was om zijn veldtochten en dynastiepolitiek te bekostigen?

Vogl laat zien dat de nu zo vervloekte macht van de financiële sector ooit om een zeer billijke reden is ontstaan: als bescherming tegen de roofzucht en slechte betaalmoraal van heersers. De stichting van de Bank of England (1694) kan bijvoorbeeld niet los worden gezien van de beruchte Stop of the Exchequer (1672), het bankroet van de Britse koning Karel II waardoor veel bankiers die hem geld hadden geleend over de kop gingen.

Maar de eeuwen erna is de macht van de financiële markten zo sterk gegroeid dat zij ging botsen met een andere gegroeide macht - die van het volk. Staten kunnen de pretenties van de democratie niet waarmaken, schrijft Vogl. Ze hebben het monopolie op de geldschepping en het gezag over hun valuta uit handen gegeven aan de markten, terwijl ze via hun staatsschulden afhankelijk zijn van hun beter dan ooit beschermde schuldeisers. Tegelijkertijd zijn de markten dankzij allerlei financiële nieuwlichterij chaotischer dan ooit, zo chaotisch zelfs dat ook centrale bankiers toegeven dat ze het allemaal niet meer weten. Dit alles heeft ervoor gezorgd dat de financiële markten zijn verworden tot 'een gevangenis', waarin zich geen 'volledig ontwikkelde democratie kan verwerkelijken, omdat het marktsysteem het politieke besluitvormingsproces gijzelt', schrijft Vogl.

Donker woud van zinnen

Een taalvirtuoos is Vogl niet. Je moet een spoor van kiezelstenen strooien om de weg niet kwijt te raken in het donkere woud van zijn zinnen: 'Terwijl Michel Foucault in dit opzicht sprak van de formerende, formaliserende en informerende kracht van een ondernemingsstructuur voor de samenleving, gaat het er hierbij toch niet zozeer om de totaliteit van het gedrag aan te passen aan de eisen van de markt en de concurrentie, als wel om in het geheel van individuele praktijken en bewegingen, van projecten, doelstellingen en beslissingen de sporenelementen van de marktvormigheid te activeren.'

Wie bereid is hier doorheen te bijten, krijgt een interessante geschiedenis van de financiële macht voorgeschoteld, al was een begin van een medicijn welkom geweest. Want hoe bevrijd je de democratie uit de gevangenis van de financiële markten zonder nieuwe soorten gevangenissen in het leven te roepen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden