Boeken

Intelligent en virtuoos laat Jón Kalman Stefánsson zien waarom voorouders belangrijk zijn ★★★★☆

Jón Kalman Stefánsson vertelt 150 jaar familiegeschiedenis in zo’n 200 pagina’s. Hoog tijd dat deze virtuoze IJslandse schrijver ook in Nederland doorbreekt.

null Beeld Ambo Anthos
Beeld Ambo Anthos

Al na een paar bladzijden begrijp je waarom de IJslandse schrijver Jón Kalman Stefánsson (1963) te boek staat als Nobelprijskandidaat. Wat een (meestal) virtuoze stijl, wat een intelligente observaties, wat een personages. In Nederland boekte hij enig succes met de trilogie Hemel en hel, maar een doorbraak bleef uit. Misschien brengt het onlangs verschenen Het geknetter in de sterren daar verandering in.

Deze roman uit 2003 vertelt het verhaal van een naamloos jongetje dat woont in ‘een stad die Reykjavik heet’, in zijn eentje opgroeit bij zijn vader en eindeloos gesprekken voert met zijn tinnen soldaatjes. Langzaam begrijp je dat de moeder kort daarvoor is overleden. In interviews heeft Stefánsson niet verhuld dat hem min of meer hetzelfde is overkomen.

Hartverscheurend zijn de scènes rond haar sterven, verteld vanuit de logica van een 7-jarige. Hopelijk, zegt hij tegen zijn tinnen soldaatjes, heeft ze het onder de grond niet te koud. Haar windjack hangt immers ‘nog steeds’ in de kast. ’s Ochtends als hij naar school loopt, tast zijn rechterhand telkens naar haar linker die ‘diep in de grond’ is begraven. ‘Misschien voelt ze zich alleen. Het moet ongemakkelijk zijn om in die kist te liggen, het is donker en zo nauw dat ze niet rechtovereind kan zitten om te lezen, ze kan geen gymnastiekoefeningen doen en al helemaal geen gitaar spelen, daarom heeft ze die in de bergruimte achtergelaten.’

Als op een ochtend ‘opeens’ een vrouw uit de slaapkamer van zijn vader komt en in de keuken verdwijnt, verandert alles. Van de buurtkinderen leert de jongen het nieuwe woord ‘stiefmoeder’. ‘Je kunt het wel vergeten’, zeggen ze, ‘ze eet je op, ze laat je achter in het bos, ze verkoopt je, ze mishandelt je.’ Dat valt reuze mee, maar de vrouw, afkomstig uit het noorden van IJsland, heeft wel haar eigenaardigheden. Zo laat ze uit haar geboortestreek zeehondenvlees aanrukken, eten dat hij verafschuwt. Nog meer lijdt hij onder haar blikken en zwijgzaamheid. ‘Soms knikt de vrouw en het voelt aan alsof ze een toespraak heeft gehouden.’

Door deze verhaallijn vlecht Stefánsson behendig de levensloop van de overgrootvader van de jongen, een pathologische rokkenjager, avonturier en drinkebroer. Rond z’n 30ste valt hij voor een beeldschone, roodharige 17-jarige met wie hij een gezin sticht. Maar de liefde geneest hem niet van zijn depressies. Eens in de zoveel tijd overvalt hem een diepe neerslachtigheid waarna hij dagen, soms weken achtereen ‘verdwijnt’ om te zuipen en achter de vrouwen aan te gaan. In zulke periodes geeft hij ‘bergen geld’ uit, waardoor zijn grootse ambities keer op keer stranden.

Al met al omspant Het geknetter in de sterren 150 jaar familiegeschiedenis, en dat in iets meer dan 200 pagina’s. Mooie vondst is dat alleen de buitenstaanders namen dragen, terwijl de verwanten consequent ‘vader’, ‘stiefmoeder’ of ‘grootmoeder’ heten – ongeacht de levensfase waarin ze verkeren. Dat levert zinnen op als: ‘Overgrootvader wikkelt een sprei om opa, drukt hem tegen zich aan, neuriet oude wijsjes, opa dommelt in.’

Zonder je voorouders, lijkt Stefánsson te willen zeggen, had je niet bestaan, was je niet wie je bent. Dus wil je begrijpen wie zij waren, in alle details. Tegelijkertijd ademt zijn roman het besef dat elk mensenleven niet meer is dan ‘een komma in de geschiedenis’. Erg waar. En erg knap.

Jón Kalman Stefánsson: Het geknetter in de sterren. Uit het IJslands vertaald door Marcel Otten. Ambo Anthos; 216 pagina’s; € 21,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden