Inspirerende analyse kampliteratuur

Wat mag men verwachten van een boek waarin een dichter, romanschrijver en criticus verslag doet van 'een zoektocht' door de literatuur over de kampen in de Sovjet-Unie en nazi-Duitsland?...

Dergelijke twijfels verdwijnen snel bij het lezen van Jacq Vogelaars Over kampliteratuur, een 683 pagina's tellend werk dat zich laat karakteriseren als een intense en diepgaande studie over literatuur en schrijverschap in het zicht van dood en overleven onder extreme terreur. Daarbij gaat het Vogelaar in de eerste plaats om de manier waarop de grote en minder bekende namen onder de schrijvers - van Levi en Borowski tot Sjalamov en Solzjenitzyn - geprobeerd hebben de 'anderen' , de buitenstaanders, iets duidelijk te maken over de wereld waaruit zij waren teruggekeerd.

De literatuur - in de brede zin van het woord - bood de overlevenden van de concentratie- en vernietigingskampen van het Derde Rijk en Stalins 'witte crematoria', de slavenkampen in Siberië, de mogelijkheden en middelen om hun extreme ervaringen inzichtelijk te maken zonder te vervallen in 'normale' , al te dagelijkse verhaalvormen.

Na hun terugkeer wilden, móésten ze vertellen; sommigen hadden dat voorvoeld, voor anderen was het een schok, het ongeloof waarop ze stuitten. Hun woorden bleken niet toereikend: ze stonden voor dezelfde opgave als etnografen, om een onbekende wereld te beschrijven waarin ze weliswaar zelf hadden geleefd maar waarin alle verhoudingen anders waren dan het publiek waarvoor zij schreven, gewend was.

Vogelaar geeft de schrijvers in Over kampliteratuur volop de ruimte; hij plaatst hun werk in perspectief, thematiseert, vergelijkt, legt verbanden - op een manier die niet alleen veel duidelijk maakt, maar ook de interesse in hun werk stimuleert. Hij toont zich daarbij een onbevangen en kritische lezer en keert zich en passant scherp tegen het selectieve lezen, de heiligverklaring van veel van deze teksten en de saus van filosofische, theologische en quasi-filosofische clichés waarmee ze zijn overgoten. Daarbij laat hij heel wat heilige huisjes sneuvelen.

Over kampliteratuur doet soms denken aan een verzameling werkcolleges, waarin de docent, begiftigd met een kritische geest en puttend uit een grote ervaring en kennis van zaken, samen met de lezer teksten doorneemt en van commentaar voorziet, verbanden legt met andere teksten, soms zelfs uit andere disciplines, en bovendien uitvoerig polemiseert met andere interpretaties.

Daarbij ontpopt Vogelaar zich als een uitstekende verteller, al weet hij de spanningsboog niet altijd even hoog te houden. Zijn lessen blijken evenwel telkens goed voorbereid en uitdagend, waarmee hij niet alleen iets toevoegt aan de literatuur, maar ook aan de kennis en het inzicht omtrent de geschiedenis van de kampen zélf en het gedrag van de mensen die daarin waren opgesloten. Een boek, kortom, dat de eerste indrukken in alle opzichten logenstraft.

Frank van Vree

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden