Inkijk in de verborgen camera

Spannende, vaak schokkerige en korrelige beelden: de verborgen camera rukt op als journalistiek 'onthullingsmiddel'. Programmamakers vertellen over de techniek, de risico's en de juridische haken en ogen.

Volkert van der G. in een uitzending van Brandpunt Reporter. Beeld Brandpunt Reporter

Volkert van der G.

Tien minuten dachten de makers van de spraakmakende reportage over Volkert van der G. dat ze waren gesnapt. Terwijl ze van een afstandje toekeken hoe de moordenaar van Pim Fortuyn met hun informant naar een terras liep, werden de twee ineens tegengehouden door een vrouw, midden op straat. Daarna liepen Volkert en zijn 'kennis' een huis in en de deur ging dicht.

'Dat was een angstig moment', zegt Vincent Verweij (52),verslaggever van Brandpunt Reporter. Afgelopen week was er veel ophef over de uitzending, nu blikt hij terug: 'We hielden er rekening mee dat Volkert in de gaten werd gehouden door de politie of de AIVD. Mijn collega belde direct: onze zaak is kapot, Volkert is een safehouse in. Wat nu? Drie maanden onderzoek voor niks? Gelukkig kwamen hij en de informant even later weer naar buiten. Later bleek dat die vrouw een nootjesproeverij hield, zij had hen uitgenodigd om te proeven.'

De locatie
'De zaak begon met die informant', zegt Verweij. 'Het was een kennis van Volkert die ons een gesprek liet horen dat hij had gefilmd met een verborgen camera. Daarop was te horen dat Van der G. zich niet gedroeg zoals hij had beloofd voordat hij voorwaardelijk werd vrijgelaten. Wij wilden meer informatie en betere beelden. Op ons verzoek is een nieuwe afspraak gepland, in Utrecht. Daar vonden we een terras dat geschikt was voor filmopnames. Vlak bij de Domtoren was een ideale locatie, met vrij zicht naar alle kanten. Er zaten twee andere verslaggevers met een verborgen camera in hun tas. Gelukkig kreeg de informant Volkert zo ver dat hij op dit terras ging zitten. Daar deed hij zijn verhaal, onder het genot van een tomatensapje.'

Volkert van der G. in een uitzending van Brandpunt Reporter. Beeld Brandpunt Reporter

De techniek
'Ik ben ook op het terras gaan zitten, een tafeltje naast Volkert. Ik droeg een bril met een camera erin. In het begin keek ik die kant op, zodat ik hem goed in beeld kreeg. Toen dacht ik: nee, dit valt te veel op. Dus heb ik de bril voor me op de tafel gelegd. We hadden de bril en de cameratassen gehuurd bij een facilitair bedrijf in Hilversum. Ze hebben kasten vol met dit soort spullen, het is net een snoepwinkel.'

De rechtvaardiging
De regels zijn in essentie simpel: wie deelneemt aan een gesprek, heeft het recht dat op te nemen. Je mag het niet zomaar uitzenden. Dan staat het belang van iemands privacy tegenover de vrijheid van meningsuiting van een journalist. De rechter kijkt per geval wat het zwaarst weegt en of zorgvuldig is gehandeld. Van belang is dat je gericht zoekt naar een maatschappelijke misstand en in hoeverre een verborgen camera nodig was om dit aan de kaak te stellen.

De risico's
Vlak nadat Van der G. was geïnformeerd, stapte hij naar de rechter om Reporter te verbieden. Het kort geding diende op de dag van de uitzending. Volgens zijn raadsman was er geen sprake van een concrete misstand maar van een 'phishing expedition' (een willekeurige zoektocht). Ook zou de crimineel zich wel aan zijn afspraken met de overheid hebben gehouden.

'Zes juristen hadden voor ons naar de zaak gekeken', aldus Verweij. Uit het programma bleek dat Volkert in juni 2014, in strijd met zijn mediaverbod, had afgesproken met een fotograaf. Zo is die eerste foto in De Telegraaf beland. De reclassering zei dat dit in strijd met de afspraken was. Mogelijk zou Van der G. hierdoor alsnog een deel van zijn voorwaardelijke straf moeten uitzitten.'

Media-advocaat Jens van den Brink, die ook de Volkskrant bijstaat, verdedigde Reporter: 'Uit de woorden van de rechtbank viel op te maken dat mee weegt dat Volkert van der G. iets verschrikkelijks heeft gedaan: een politicus vermoorden, in verkiezingstijd. Wie zo'n vergaande misdaad pleegt, moet accepteren dat hij de rest van zijn leven in de belangstelling staat. Het is zorgvuldig gegaan: de programma-makers hebben de politie een paar dagen voor de uitzending geïnformeerd, net als zijn advocaat.'

Het resultaat
Verweij: 'Deze week doken berichten op dat het mediaverbod toch niet zou zijn geschonden door Volkert. Of dat echt zo is, moet nog blijken. Ik sta sowieso achter de uitzending. Ik snap best dat alles wat je met een verborgen camera vastlegt er spannend uitziet, met korrelige zwart-witbeelden. We hebben het niet puur als stijlmiddel gebruikt, het ging om het blootleggen van misstanden. Van der G. werkt op allerlei manieren zijn resocialisatie tegen, bijvoorbeeld door niet te solliciteren.'

Onno Hoes

Onno Hoes (54) stapte eind vorig jaar op als burgemeester van Maastricht, nadat de gemeenteraad het vertrouwen in hem had opgezegd. Tijdens gesprekken met een 20-jarige jongen maakte de VVD'er erotisch getinte opmerkingen en liet hij zich laatdunkend uit over de gemeenteraad. De 'lokhomo' filmde alles, in opdracht van Powned. 'Ik schrok enorm toen ik dit hoorde', vertelt Hoes. 'Het was een puur privégesprek, het had niets met mijn werk te maken. Het was totaal niet relevant. Ik heb de beelden van tevoren niet eens gezien, de wederhoor ontbrak. Ook daarom ben ik er nog steeds boos over. Ik voelde me vogelvrij.'

De risico's
Powned werd door de rechter in een voorlopig vonnis op de vingers getikt vanwege de reportage over Hoes, maar de hoofdzaak is nog maar net begonnen. 'Volgens ons was er wel degelijk sprake van een misstand', zegt Van den Brink, die Powned sinds kort bijstaat in deze zaak. 'Dat zit met name in de manier waarop hij zijn rol als burgemeester gebruikte in zijn privéleven', aldus de advocaat.'

Onno Hoes in een uitzending van Powned. Beeld PowNews

Het resultaat
Hoes zit nog altijd zonder vast werk, en dat komt volgens hem door deze affaire.

'Ik ben niet tegen verborgen camera's', zegt hij. 'Maar er moet wel sprake zijn van een maatschappelijk relevante misstand die niet op een andere manier kan worden aangetoond. Dat was bij mij niet het geval. Journalisten hebben een grote verantwoordelijkheid, daar moeten ze zich van bewust zijn.'

Joran van der Sloot

Kees van der Spek (51) werkte jarenlang samen met Peter R. de Vries en maakt nu voor het vierde seizoen op rij het SBS-programma Oplichters in het Buitenland. Hij was nauw betrokken bij de geruchtmakende uitzending van De Vries over Joran van der Sloot. Met verborgen camera's in de auto ontlokte informant Patrick van der Eem zijn 'vriend' Van der Sloot uitspraken over diens betrokkenheid bij de verdwijning van Natalee Holloway op Aruba in 2005. Het programma trok zeven miljoen kijkers en werd bekroond met een Emmy Award.

Toen bekend werd dat het zou worden uitgezonden, zocht Joran snel de publiciteit. Zijn verdediging: ik zat te kletsen, om stoer te doen. Ik heb alles verzonnen.

De locatie
'We hebben lang nagedacht over de beste locatie', vertelt Van der Spek. 'De auto is een plek waar je je veilig voelt en lekker zit te ouwhoeren tijdens een ritje. We huurden een Range Rover, in het open dak monteerden we twee camera's, in de ventilatie eentje. Het leverde prachtig materiaal op. Wat alleen frustrerend was, is dat Patrick vaak door Joran heen praatte, juist als het spannend werd. We zeiden iedere keer: houd je bek, laat hém praten.'

Geen 'happy ending'

Eén keer dacht programmamaker Kees van der Spek dat zijn werk hem het leven zou kosten. 'Ik werd gegijzeld in een louche massagesalon in Sjanghai. Collega's van Opgelicht in het Buitenland waren in de buurt, maar ze konden niks horen omdat ik mijn microfoontje niet kon meenemen - zonder shirt aan. Toen ik geen 'happy ending' wilde, doken er twee schreeuwende mannen op. Ze riepen dat ze me zouden vermoorden als ik de 'kamerhuur' niet betaalde. Ik had geen keus. Pas toen ze bijna 2.000 euro van mijn creditcard hadden afgeschreven, mocht ik weg. Die afpersers zijn opgepakt en het geld heb ik teruggekregen.'

Joran van der Sloot in een uitzending van misdaadverslaggever Peter R. de Vries.

De informant
Van der Eem was niet brandschoon. De informant snoof naar eigen zeggen 2 à 3 gram cocaïne per dag terwijl hij Joran probeerde te verleiden tot een bekentenis. En in de jaren na de uitzending werd Van der Eem veroordeeld wegens mishandeling en een ramkraak.

Van der Spek: 'Met een dominee vang je geen boeven. Bovendien hadden we geen keuze. Patrick was bevriend met Joran, hij was de enige die hem over Natalee kon laten praten.'

Het resultaat
Van der Sloot is niet veroordeeld voor de zaak-Holloway. Wat hij in de auto vertelde, was aanleiding voor aanvullend politieonderzoek, maar dat leverde onvoldoende bewijs op. Uiteindelijk is niet uit te sluiten dat hij alles heeft verzonnen. 'Ik ben ervan overtuigd dat de bekentenissen van Joran in de auto authentieker zijn dan al zijn andere verklaringen', zegt Van der Spek. 'Volgens mij had Joran seks met Natalee op het strand, ze ging out onder invloed van drank en drugs en hij heeft haar lijk weggewerkt. Het punt is: hij was toen minderjarig en had maximaal een half jaar celstraf kunnen krijgen. Ik denk dat justitie het niet voor de rechter wilde brengen, voor de ogen van de wereldpers, met dit als best haalbare resultaat.

'Dat Joran niet is veroordeeld, is niet aan ons. Wij hebben zo veel mogelijk bewijs geleverd.

Kees van der Spek Beeld anp

Undercover in Nederland

Iemand die veel vaker met verborgen camera's werkt, is Alberto Stegeman (44). Hij heeft meer dan honderd van dit soort uitzendingen gemaakt, in talloze vermommingen. Elf jaar geleden, tijdens de opnames van zijn eerste programma, moest hij rennen voor zijn leven toen een drugsdealer merkte dat hij werd gefilmd. Nu pakt hij het veel professioneler aan.

De techniek
'Bij Undercover in Nederland knutselen we zelf alles in elkaar. Ons materiaal móét betrouwbaar zijn, je kunt niet tijdens het filmen controleren of het er goed op staat. De lens die we meestal gebruiken is zo groot als een speldenknop, het geheel heeft de omvang van een TomTom.

'Onze cameraspecialist noemen we De Professor. Hij knutselt van alles in elkaar, in een loods. Voor klussen op straat werken we camera's weg in een jas of een tas. Voor binnenopnames stoppen we ze in prullenbakken, asbakken, spiegels, luidsprekers, televisies. Soms gebruiken we wel tien camera's op één locatie. Je weet nooit waar iemand gaat zitten. Het moet in één keer lukken.'

Alberto Stegeman in actie voor Undercover in Nederland. Beeld SBS6

De risico's
'Er zijn tientallen zaken tegen me aangespannen, onder anderen door pedofielen en drugsdealers', zegt Stegeman. 'Wij doen veel research, alles moet kloppen. De enige procedure die ik definitief heb verloren, ging om een wapenhandelaar die ik in zijn eigen huis had gefilmd. Thuis weegt je recht op privacy veel zwaarder.'

Het resultaat
'Ik vind dat journalisten veel te terughoudend zijn met het gebruik van verborgen camera's. Nederland is wat dat betreft het allerpreutste land ter wereld. Tegels lichten, daar gaat het om in de journalistiek. Mijn werk heeft tot tientallen arrestaties geleid, van oplichters tot drugsdealers.

'Ik heb pas nog een uitzending gemaakt waarin een 15-jarig meisje zich aan mij aanbood als prostituee. De politie heeft haar uit het vak gehaald, een klant en een pooier zijn veroordeeld. Er zijn nog zo veel misstanden te onthullen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden