OOG VOOR DETAILKinderen

Ineens zie je twee kinderen in Vermeers Straatje, die er blijkbaar al die tijd al zaten

De kinderen in Het Straatje van Johannes Vermeer.Beeld Collectie Rijksmuseum

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: kinderen.

Dus je kijkt naar een van de bekendste kunstwerken ter wereld, een waarvan je dacht dat je het kon dromen, het ­bezempje, de steentjes, de luiken, de handwerkende vrouw in de deur. En dan blijken er, verstopt in het volle licht vooraan, nog twee mensen op te staan. Altijd al daar, helemaal opgaand in hun eigen dingetje zoals alleen Johannes Vermeer mensen opgaand in hun eigen dingetje kan verbeelden, alsof er een bordje ‘Niet storen!’ boven ze hangt. Of eigenlijk een bordje: ‘U bent niet ­belangrijk’. Sorry, we ­maken dit eerst even af en daarna laten we misschíén merken dat u er ook bent. Heel, heel misschien, in een nabije toekomst, beantwoorden we uw blik. Maar nu niet. 

Vermeers lezende vrouwen, zijn schrijvende vrouwen, zijn wegende vrouwen en zijn schenkende vrouwen; het zal ze een zorg wezen dat we er zijn. Ze gedragen zich als ongezien. En daarom blijven we kijken. Dat is Vermeers grootste kracht, dat weten we. Maar wat ik dus niet wist, is dat er nog twee van die mensen in zijn Straatje te zien zijn, gewoon op de voorgrond! Misschien had u het al lang een keer opgemerkt, dan is mijn verbazing een beetje onnozel, maar ik kan me haast niet voorstellen dat u bij dat opmerken toen ook niet eventjes verrast was. Twee extra mensen, naast de rustig huiselijk werkende vrouwen. En nog specialer, het zijn kinderen. Vermeer kreeg elf kinderen, maar hij schilderde er maar twee. Althans, in de werken die bewaard zijn gebleven. En als je de baby op de arm van de vrouw bij het water in Gezicht op Delft niet meetelt.

Beeld Collectie Rijksmuseum

Johannes Vermeer, Het Straatje, circa 1658, olieverf op doek, 54,3 x 44 cm, Rijksmuseum Amsterdam. 

De kinderen zijn met iets bezig, misschien zien ze een torretje, of tekenen ze iets. Hun hoofden zitten net zo dicht bij elkaar als die van onze kinderen als ze samen op een iPhonescherm kijken. Luizengevaarlijk dicht, maar zij dragen een hoedje en een hoofdkapje, dat scheelt. Ze zitten op een kleine stoep, een verhoging van tegels, de voetjes van het meisje haken over de rand, stel ik me voor. Ze hebben grotemensenkleren aan en de enige reden dat ik denk dat het kinderen zijn, is hun formaat ten opzichte van de vrouwen, en misschien omdat ze gehurkt in een hoekje bezig zijn.

Het is altijd leuk om bijfiguren op te merken in schilderijen, in de achtergrond of aan de zijkant, bezig met iets compleet anders dan wat er in de rest van de voorstelling te zien is. Ooit besprak ik een man die volkomen bizar met een touw een beer in een dode boom trekt, op de achtergrond in een schilderij van Hiëronymus Bosch:

Detail van een man die een beer in een boom trekt op de achtergrond van De Heilige Christoforus van Hiëronymus Bosch, c. 1490-1500.Beeld Museum Boijmans Van Beuningen

Je kunt je uren vermaken als je alleen op die figuren let. Maar deze kinderen zijn anders, ten eerste omdat ze op de voorgrond staan, normaal de plek waar je oog het eerste naartoe trekt. Hiding in plain sight. En ten tweede omdat het zo’n beroemd werk is; bijna iedereen kent het. Daardoor voel je je bijna in de maling genomen dat ze er al die tijd al zaten.

Ik heb dit met één ander wereldberoemd schilderij gehad. Ook zo’n geweldig ‘verborgen’ figuur; een vrouw achter Titiaans Venus van Urbino, die op haar hurken in een kledingkist zit te graven, misschien naar kleren voor de naakte vrouw vooraan. Ze heeft een witte jurk aan met pofmouwen, tegen een donkere achtergrond, heel opvallend dus, en toch duurde het jaren voordat ik haar zag. Je ziet éérst de madam, dan haar lief opgekrulde hondje, dan het uitzicht uit het venster en dan – in mijn geval de laatste keer dat ik in de Uffizi was, vier jaar geleden – ineens die vrouw bij de verkleedkist.

Een gehurkte vrouw voor een kist in de achtergrond van Venus van Urbino van Titiaan, 1538, Uffizi Gallery.Beeld Uffizi Gallery Florence.

Dit soort figuren zijn heerlijk en het bewijs dat kunstenaars je aandacht een leven lang kunnen vasthouden, met steeds nieuwe, eeuwenoude details.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden