Indrukwekkend boek over megalomane Duitse dromen

 

Twee jaar voor het begin van de Eerste Wereldoorlog schreef Heinrich Class, de voorzitter van het nationalistische Alldeutscher Verband, een boek (Wenn ich der Kaiser wär) waarin hij zijn visie gaf op de toekomst van Duitsland. Oorlog was onvermijdelijk. En net zo onvermijdelijk was de Duitse overwinning. Als Frankrijk was verslagen, moest Duitsland pakweg de helft van dat land annexeren - maar dan wel zonder inwoners. Want als daar Fransen bleven wonen, zou dat tot een betreurenswaardige vermenging, een 'rasverslechtering' kunnen leiden.

Ontvolking

Ook de veroverde gebieden in het Oosten moesten wat hem betreft eerst worden ontvolkt, zodat Duitsers zich daar vrij konden vestigen. Class was toen nog een uitzondering, ook binnen zijn eigen vereniging. Sommigen noemden dat soort ideeën toen nog 'barbaars'. Maar nadat de oorlog was uitgebroken, en de verliezen aan mensenlevens groter werden, zagen veel meer Duitsers de redelijkheid in van zijn standpunt. Het Duitse volk betaalde een enorme prijs. Daar moest een glorieuze beloning tegenover staan. Een Duits Europa.

Wraakzucht

Legerleiding en het volk klampten zich steeds meer vast aan dit soort megalomane dromen, totdat stafchef Erich Ludendorf in het najaar van 1918 doodleuk bekendmaakte dat het tijd werd om over vrede te gaan onderhandelen. De schok was immens. Het volk had alles gegeven; het land was aan de bedelstaf geraakt - en dat alles voor niets. Patrick Dassen noemt de Eerste Wereldoorlog 'Een enorme breuk in de Duitse geschiedenis, veel meer dan in de Engelse of Franse'. Maar zoals zijn indrukwekkende boek duidelijk maakt, is dat nog zachtjes uitgedrukt. Duitsland was niet alleen militair en economisch verslagen, het zat psychisch volledig aan de grond. Het gevoel van eenheid waarmee men aan de frischer fröhlichter Krieg was begonnen, was omgeslagen in diepe haat; burgerzin had plaatsgemaakt voor wraakzucht. En de speurtocht naar de 'Novembermisdadigers' die het land hadden verraden, spitste zich al toe op die ene zondebok: de Jood.

Hitler

Werd het Derde Rijk daarmee onvermijdelijk? Dat is de centrale vraag in dit boek. Nee, constateert Dassen: 'Zelfs begin jaren dertig niet'. De NSDAP was gedurende de jaren twintig slechts een marginaal clubje. Na de gruwelijke jaren 1919-1923 leek het met Duitsland zelfs langzaam de goede kant op te gaan. Maar toen was er de beurskrach van oktober 1929. De werkloosheid schoot omhoog; het straatgeweld keerde terug. Pas toen koos het Duitse volk massaal voor een radicale oplossing. Een sterke leider moest een herhaling van de nachtmerrie voorkomen. Hitler was er klaar voor.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.