REPORTAGE

Indonesische kunstenaars staan centraal in Arnhemse Sonsbeek

Een groep Indonesische kunstenaars heeft haar intrek genomen in Park Sonsbeek. Ze staan terecht centraal in - eindelijk! - de nieuwste manifestatie Sonsbeek.

Eko Prawoto bouwt met Bamburst een open huis van acht meter hoog bamboe.Beeld Marie Wanders

Acht jaar hebben kunstliefhebbers erop moeten wachten, maar vanmiddag opent koning Willem-Alexander dan toch de 11de editie van Sonsbeek, de spraakmakende tentoonstellingenreeks die eens in de zoveel jaar opduikt in Arnhem. De editie van dit jaar kent een opmerkelijke artistieke organisatie: zeven Indonesische kunstenaars, schrijvers, historici en curatoren, verenigd in het collectief ruangrupa. Het heeft een onorthodoxe kijk op kunst en een bijzondere werkwijze.

Het begon allemaal in 1949 als expositie van sculpturen in park Sonsbeek in Arnhem. Sindsdien duikt onregelmatig een editie op. Eerst driejaarlijks, daarna vielen langere gaten. Omvang, schaal en locaties varieerden steeds, de kunst ook nogal. Waar het na de oorlog begon met traditionele beeldhouwkunst, brachten de tentoonstellingen vanaf 1971, de editie van curator Wim Beeren, hedendaagse kunst.

'Quadriënnale'

Sindsdien volgden bekende tentoonstellingsmakers als Valerie Smith (1993), Jan Hoet (2001) en Anna Tilroe (2008), die met haar editie 115 duizend bezoekers naar Arnhem trok. Zakelijk directeur van Stichting Sonsbeek Internationaal is Tati Vereecken-Suwarganda. Zij streeft ernaar van de tentoonstelling voortaan een 'quadriënnale' te maken (elke vier jaar).

Het Indonesische kunstcollectief ruangrupa werd in 2000 in Jakarta opgericht. 'We waren erg activistisch', vertelt Ade Darmawan (42). 'We vonden de bestaande instituten bureaucratisch en elitair.' En nog maakt ruangrupa tentoonstellingen graag op zijn eigen manier. Dat betekent: geen kunstwerken maar installaties. En: geen toeschouwers maar deelnemers. Want alles draait bij ruangrupa om samenwerken. Dat is dus uitgangspunt én onderwerp van Sonsbeek '16: TRANSaction.

In Jakarta werkt ruangrupa vanuit het Ruru House, een soort clubhuis. Daar organiseren de leden videokunstfestivals, ze werken mee aan de Jakarta Biënnale en aan tentoonstellingen wereldwijd, bijvoorbeeld in São Paulo, Istanbul en Sydney. Van een kleine vriendengroep groeide ruangrupa de afgelopen vijftien jaar uit tot groot internationaal netwerk.

Eko Prawoto bouwt met Bamburst een open huis van acht meter hoog bamboe.Beeld Marie Wanders

Eigen rol

'De laatste keer dat we telden, waren we met veertig leden', vertelt curator Farid Rakun (34). 'De groep groeit organisch en iedereen heeft een eigen rol.'

Drie weken voor de opening laat Rakun op een grote kaart zien waar de installaties in Park Sonsbeek terechtkomen. De kunstenaars komen van over de hele wereld en met de meeste van hen werkte ruangrupa eerder samen. Sonsbeek is een groot project, maar ruangrupa heeft voor heter vuren gestaan, vertelt Rakun: 'We maakten in Indonesië grote festivals. We zijn omnivoren en zijn gewend ook muziek, video en dans te programmeren.'

Rakun overlegt met de Indonesische kunstenaar Eko Prawoto (58). Die zal een echte blikvanger bouwen op een prominente plek, naast de grote witte villa in Park Sonsbeek: een open gebouw van acht meter hoog, gemaakt van bamboe. Op de schets ziet het er prachtig uit. Maar de installatie Bamburst is niet gemaakt om alleen maar naar te kijken, zegt Prawoto: 'Ik heb geen zin om een object neer te zetten dat mensen vervolgens passief bewonderen. Mijn kunstwerken zijn betekenisloos als niemand ze gebruikt.'

'Nongkrong'

Kunstenaar Reinaart Vanhoe leidt samen met curator Sanne Oorthuizen het ruru huis in Arnhem. Hij vertelt dat hij het afgelopen jaar heeft geleerd wat het Indonesische woord 'nongkrong' inhoudt: 'Het is niet te vertalen. Het gaat om samen hangen en kletsen over van alles. Essentieel voor de werkwijze van ruangrupa, maar het duurde even voor ik het snapte. Het gaat erom in gesprek te zijn met elkaar, zonder haast en zonder te veel verwachtingen. Daar komen mooie projecten uit voort.'

Gezellige chaos

Prawoto hoopt dat zijn kunstwerk een plek wordt om muziek te maken, te trouwen, verhalen te vertellen of te picknicken.

Ruangrupa's opvatting over kunst is nogal breed: alles wat in de installaties in het park gebeurt, is onderdeel van de tentoonstelling. Een picknick dus evenzeer als een performance. Ook van de voorbereidingen van Sonsbeek wilde de groep een collectief proces maken, dus nodigde ze Arnhemmers uit mee te denken.

Daarom opende vorig jaar juli in het winkelgebied van Arnhem het 'ruru huis'. Het is de Nederlandse versie van het Ruru House in Jakarta: een plaats voor ontmoeting, werk en expositie, buurthuis en hangplek ineen. In het Arnhemse ruru huis heerst een gezellige chaos. Posters, foto's, zelfgemaakte magazines en folders. Er hangt ook een voetbalshirt, want het huis sponsort een team van voetbalvereniging Arnhemia.

In The Exchange verbindt Rob Voerman economie en ecologie.Beeld Marie Wanders

Kaart van Arnhem

Op de winkelruit en een lange muur hangt een grote kaart van Arnhem, waarop mensen hun verhalen, notities of frustraties kwijt kunnen. Het ruru huis had een trage start, vertelt Rakun: 'Mensen begrepen het niet. Ik denk dat Nederlanders niet gewend zijn aan eigen initiatief, omdat jullie het bestaande systeem wel best vinden. Wij doen alles samen in Indonesië, anders gebeurt er gewoon niks.'

Volgens Rakun kunnen Nederlanders best iets van hun do-it-yourself-mentaliteit leren.

Veertig activiteiten

Een week voor de opening wordt in Park Sonsbeek volop gebouwd en gesjouwd. De Nederlandse kunstenaar Maze de Boer (39) wacht op transport uit de Rotterdamse haven. Hij koos in Jakarta, niet ver van het Ruru House, een Indonesische speeltuin uit, die hij verplaatst naar Park Sonsbeek. Op de lege plek in Jakarta komt een Nederlandse speeltuin. In lijn met de ideeën van ruangrupa hoopt De Boer dat de Indonesische speeltuin gebruikt gaat worden: 'Elk kind zal het meteen als speeltuin herkennen, dat is universeel.'

Verderop is het bamboekunstwerk van Eko Prawoto in opbouw. Een hijskraan sleurt de acht meter lange bamboestokken de lucht in. Een paar activiteiten voor Bamburst staan vast. De Sonsbeekorganisatie stuurde een oproep rond: wie iets wil organiseren in de kunstwerken kan zich aanmelden. Op de lijst staan inmiddels verjaardagsfeestjes, exposities, picknicks, workshops en diners. Curator Rakun is opgetogen: 'Het zijn nu al zo'n veertig activiteiten, maar als de expositie straks begint, worden het er vast honderden, hoor!'

SONSBEEK '16: transACTION, Park Sonsbeek en stad Arnhem, 04/06 t/m 18/9, transHISTORY, Museum Arnhem, t/m 4/6 t/m 18/9.

Beeld Marie Wanders
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden