Indiana Jones, maar dan geloofwaardig

Wie de vermaarde econoom Albert Hirschman wil leren kennen (om daarna zijn boeken te lezen!) doet er goed aan te beginnen met de briljante biografie 'Wordly Philosopher' van Jeremy Adelman, adviseert economieredacteur Jonathan Witteman.

De Duitse generaal Anton Dostler werd in 1945 ter dood veroordeeld in het Italiaanse Caserta. Albert O. Hirschmann (links) stond hem bij als tolk. Beeld Judith Baas

Verzetsheld, Spanjestrijder, tolk tijdens het eerste naziproces, mede-grondlegger van het Marshall Plan, slachtoffer van het McCarthyisme, en ook nog vermaard econoom: het leven van Albert Hirschman (1915-2012) lijkt soms een Indiana Jones-film, maar met een geloofwaardiger plot en betere teksten. In Vichy-Frankrijk hielp Hirschman samen met de Amerikaan Varian Fry duizenden vluchtelingen over de Pyreneeën smokkelen. Onder meer Hannah Arendt, Marcel Duchamp, Heinrich Mann en Marc Chagall wisten dankzij de zelf uit nazi-Duitsland gevluchte jood naar het neutrale Spanje te ontsnappen.

De vloeiend Frans, Duits, Engels en Italiaans sprekende Hirschman was Fry's 'ritselaar', zoals Jeremy Adelman beschrijft in zijn meeslepende biografie Wordly Philosopher - The Odyssey of Albert O. Hirschman. 'Beamish', zoals Fry hem doopte om zijn onbedwingbare schelmengrijns, schuimde de straten, restaurants en bordelen van Marseille af om geld en valse papieren te versieren bij maffiabazen en consuls. De Franse politie kreeg Hirschman uiteindelijk in het oog, omdat hij, 'als een crimineel met te veel alibi's', zo veel overtuigende identiteitspapieren had dat het verdacht was. Een halve eeuw later, te midden van academisch kabaal over ethnic studies, queer theory en andere vormen van identiteitspolitiek, schertste Hirschman: 'Toen ik jong was hadden we geen problemen met onze identiteit, we hadden problemen met onze identiteitspapieren!'

Met een vals Litouws paspoort wist Hirschman te voet naar Spanje te ontsnappen. Een echo van zijn ervaringen als vluchteling zou later doorklinken in zijn invloedrijkste boek, Exit, Voice, and Loyalty (1970). Daarin besprak Hirschman twee manieren waarop mensen gevolg kunnen geven aan hun onvrede over organisaties, bijvoorbeeld staten of bedrijven, maar ook kerken, de tennisclub of het gezin. Mensen kunnen met hun voeten stemmen (exit): emigreren, ontslag nemen, een andere bank kiezen. Of (voice) ze kunnen blijven en hun stem laten horen om de organisatie te hervormen.

'Exit' is in het economische denken de standaardreactie: voldoet bedrijf A niet, dan wijkt de consument uit naar bedrijf B. Dat heeft nadelen, schreef Hirschman. Neem scholen. Ouders kunnen hun kinderen naar private scholen sturen als de openbare tekortschieten, zoals econoom Milton Friedman voorstelde. Maar de kwaliteit van openbare scholen zal alleen maar verder achteruitgaan als de meest kritische ouders hun heil elders zoeken, waarschuwde Hirschman. Misschien komt het de leiders van sommige scholen - of dictatoriale regimes, of bedrijven - zelfs wel goed uit dat ze van hun scherpste critici af zijn. 'Hervormingshitser' Hirschman zag het meest in een combinatie van exit en voice. Hij onderschreef wat de Spaanse filosoof Ortega y Gasset zei over hervormingen: 'Het beste wat we over iets kunnen zeggen, is dat het moet worden hervormd, want dat impliceert dat het onmisbaar is.'

Met het gemak waarmee andere mensen van telefoonhoesje veranderen vond Hirschman zichzelf telkens opnieuw uit. Hij groeide op in Berlijn als hoogbegaafde telg van een gegoede joodse familie. Op zijn zeventiende, kort na de Rijksdagbrand, emigreerde hij naar Frankrijk. Hij studeerde in Parijs en Londen, vocht mee aan republikeinse kant tijdens de Spaanse burgeroorlog en smokkelde documenten voor het Italiaanse verzet tegen Mussolini. Na zijn ontsnapping uit Frankrijk vertrok hij naar Amerika. Via de Office of Strategic Services, voorloper van de CIA, belandde hij in Italië als tolk voor nazi-generaal Anton Dostler tijdens het eerste geallieerde strafproces. Het was Hirschman die Dostler vertaalde dat hij de doodstraf kreeg. Terug in Amerika begon hij bij de Federal Reserve, waar hij meewerkte aan het Marshall Plan. Zijn overheidscarrière stokte met de Amerikaanse heksenjacht tegen communisten in de jaren vijftig. Hirschman was geen communist, maar aan hoor en wederhoor deden de geheime diensten niet. Hij vertrok naar Colombia, vond zichzelf opnieuw uit als ontwikkelingseconoom en verwierf vanaf eind jaren vijftig faam met een serie boeken op het snijvlak van economie, politiek, filosofie en geschiedenis.

Waarom Hirschman lezen? Hirschman was de elegantste van alle twintigste eeuwse economen, meer geïnspireerd door Flaubert, Machiavelli en Montaigne dan door wiskundige modellen. De stijl waarmee hij dogma's te lijf ging is bijtend als koningswater. The passions and the interests (1977) is actueler dan ooit als ontstaansgeschiedenis van de moderne religie dat markten zichzelf reguleren. Het even bondige The rhetoric of reaction (1991) legt de redeneringen bloot waarmee conservatieven en progressieven al eeuwenlang hervormingen torpederen dan wel opdringen. Adelmans briljante biografie is het perfecte begin voor wie inzicht wil in werk én leven van een uniek figuur.

Jonathan Witteman neemt mee

1 Bruno Schulz - De kaneelwinkels & Sanatorium Clepsydra Geniet, maar lees met mate: wie Schulz in de trein of op het strand leest, riskeert een boete voor taaldronkenschap.

2 Svetlana Alexijevitsj - Het einde van de rode mens Over de homo sovieticus en het post-communisme: 'Haha, in plaats van vrijheid kregen we vouchers'.

3 Zlatan Ibrahimovic en David Lagercrantz - Ik, Zlatan De oneliners zijn naar het schijnt bijna even goed als zijn goals.

4 Isaak Babel - De rode ruiterij en alle andere verhalen Omdat Babels bebrilde ogen me al een tijdje aanstaren vanuit de boekenkast.

5 Philip K. Dick - Ubik Futuristisch horrorverhaal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden