recensie Beeldende kunst

In tijden van alt-right en ‘Christchurch’ laat kunstenaar Theaster Gates zien dat hij de tijdgeest haarscherp aanvoelt ★★★★☆

Hij maakte een tentoonstelling als een hymne én als een aanklacht.

Expositie Amalgam vanTheaster Gates, Palais de Tokyo, 2019. Beeld André Morin

Door het 74 pagina tellende statement van de Christchurch-terrorist was het twee weken ­geleden weer eens ‘heet nieuws’: het gedachtegoed dat het ‘witte ras’ wordt bedreigd door ­andere rassen. ‘Het zijn de geboorte­cijfers’, schreef 28-jarige Australiër ­namelijk, doelend op de ‘witte ­genocide’ die volgens hem gaande is, de volkerenmoord die onder blanken zou plaatsvinden als gevolg van de enorme aanwas onder migranten. In Nieuw-Zeeland en ­Australië, maar ook elders in het ­Westen. 

Inmiddels weten we dat die ideeën samenhangen met de mondiale ­opkomst van de alt-rightbeweging, ook in Nederland, om het zachtjes uit te drukken.

Of dat voor de zwarte Amerikaanse kunstenaar Theaster Gates reden is geweest om er een tentoonstelling over te maken in het Parijse Palais de Tokyo – geen idee. Wel heeft hij de tijdgeest goed aangevoeld en de recente gebeurtenissen een voorgeschiedenis gegeven, met een his­torisch ­bewustzijn als oogmerk. De huidige tijd staat niet op zichzelf. Sterker nog, afgaande op de expositie schrik je je rot van de continuïteit van het soort ­biologisch racisme dat de terrorist­ in Christchurch voorstaat.  

Theaster Gates dook in het verleden en concentreerde zich voor zijn ­tentoonstelling op de gebeurtenissen die plaatsvonden op Malaga Island, een piepklein eilandje voor de kust van Maine. Ruim een eeuw geleden, in 1912, werd daar de plaatselijke ­bevolking verbannen. Aanvankelijk onder het voorwendsel om op het idyllische ­eiland een vakantieresort te bouwen. Later bleek dat de verbanning alles te doen had met de paar ­families die er woonden: ze waren van gemengd bloed; mulatten die ­volgens de blanke mores niet ras­zuiver waren. 

Ongeveer 45 mensen werden uit hun huis gezet, enkelen naar een ­psychiatrische inrichting gestuurd. Hun huizen werden platgebrand, de graven geruimd. Sommigen stierven kort daarna. Van dat hele vakantie­resort is uiteindelijk geen baksteen gelegd.

Gates’ tentoonstelling is een aanklacht tegen de agressiviteit van het witte superioriteitsdenken, maar meer nog een hymne aan de verbannen families van Malaga Island. Een monument. Al bij binnenkomst, waar Gates een immens dak van Franse ­leisteen heeft neergezet, refererend aan de huizen op het eiland die zijn platgewalst.

Maar ook verder op de tentoon­stellingsvloer: verwijzingen naar ronddraaiend vuurtorenlicht, een aanlegsteiger, huiselijk meubilair en Afrikaans aandoende sculpturen, al dan niet in combinatie met de ­Amerikaanse vlag. Met muziek van Mahalia Jackson, maar ook met ijzers waarmee werd gebrandmerkt, terwijl op grootformaat schoolborden de ­geschiedenis van het eiland wordt uitgelegd, zoals de Virginia Law uit 1661: ‘No Interracial Marriage’. 

De tentoonstelling heeft daardoor ook een idealistisch trekje. Alleen al door de titel, Amalgam. Oké, met enige dichterlijke vrijheid is het een anagram voor de naam van het ­eiland, Malaga. Het woord verwijst in elk geval naar de mengelmoes van herkomsten en identiteiten, de veelzijdige leefgemeenschap die er ooit was. Maar ook naar de utopie van een vreedzame samenleving met ­in­woners van verschillende achtergronden. 

Bovendien is de tentoonstelling zélf als een mengelmoes. Film, beeldhouwkunst, installaties, schriftuur en muziek wisselen elkaar af in dit ­expositieparcours. De omvang heeft een symbolische impact: alle verschillen kunnen in een wervelende show worden gemixt. Kunst? Zeker, maar ook een maatschappelijk ideaal. 

Je zou in al je naïviteit haast denken dat die gebeurtenissen in 1912 inmiddels een schrijnende geschiedenis zijn. Dus niet. Niet in ­Amerika. Niet in Nieuw-Zeeland. Waarschijnlijk ­nergens. Het zal voor Theaster Gates reden zijn geweest om het verhaal op te rakelen. 

Theaster Gates, Amalgam. 

★★★★☆

Palais de Tokyo, Parijs. 

T/m 12/5.

De mondiale doorbraak van Theaster Gates (45), opgegroeid in ­Chicago en opgeleid als potten­bakker, kwam op de ­Documenta-tentoonstelling in ­Kassel in 2012. Daar had hij een pand aan de rand van de binnenstad ingericht als huisvesting voor musici en performancekunstenaars. Voor het eerst kwam het brede, inter­nationale kunstpubliek in aanraking met Gates’ ­sociale aspiraties. Sindsdien is hij de ­drijvende kracht achter ­Rebuild Foundation, een organisatie in de South Side in Chicago die cultuur, ­kunstenaars en lokale ­bewoners ­ondersteunt, en de buurt opknapt met ­onder andere huis­vesting, bioscopen, een ­geluidsstudio, een ­bibliotheek en zelfs een bankgebouw, de Stony ­Island Arts Bank. De ­instelling kent drie ­uitgangspunten: ‘Black ­people matter, black spaces matter and black objects matter.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden