INTERVIEW

'In Nederland wordt media-inhoud niet politiek beïnvloed'

Grote bezorgdheid over de Poolse media, absoluut. Maar ziet de voorzitter van het Commissariaat voor de Media dan geen gevaar inde sturing door de Nederlandse regering?

Madeleine de Cock Buning: 'Nieuws mag nooit gesponsord worden en de kijker moet altijd weten wanneer commercie een rol speelt.' Beeld Sanne De Wilde

Ze krijgt klachten binnen over de kleur van de Zwarte Pieten in het Sinterklaasjournaal en over het jurkje van Annechien Steenhuizen in het NOS Journaal, maar daar gaat Madeleine de Cock Buning (49) gelukkig niet over. Maar als voorzitter van het Commissariaat voor de Media (CvdM) én voorzitter van de Europese mediatoezichthouder ERGA liggen wel grote waarden als de onafhankelijkheid, pluriformiteit en toegankelijkheid van de media in haar handen.

Zij buigt zich over de vraag: hoe zuiver is het systeem? Als een omroep de fout in gaat, kan een flinke boete volgen. Het afgelopen jaar vielen de hoge boetes op voor de commerciële misstappen van Omroep MAX (162 duizend euro vanwege Heel Holland Bakt-producten die AH verkocht), de NTR (150 duizend euro vanwege pakpapier en een staf in hetSinterklaasjournaal) en de regionale omroep L1 (275duizend euro vanwege onder meer gesponsorde programma's).

Maar, benadrukt De Cock Buning, dat is natuurlijk het topje van de ijsberg de rest van het werk van het Commissariaat blijft onder het oppervlak: het geeft omroepen voorlichting over de grenzen van de Mediawet, het voert gesprekken met omroepen als die op het matje moeten komen, het organiseert congressen, verleent vergunningen. Ze wil maar zeggen: het CvdM deelt niet alleen maar straffen uit.

In een villawijk pal naast het Mediapark in Hilversum staat de moderne zilvergrijze blokkendoos van het CvdM. De glazen wanden moeten de transparantie van zichzelf en de te controleren instellingen uitstralen. Maar momenteel is De Cock Buning vooral druk met problemen buiten de landsgrenzen: het gaat momenteel volgens haar ernstig mis in Polen. In een verklaring, samen met de andere Europese mediatoezichthouders, riep ze op tot 'stevige acties'.

Madeleine de Cock Buning. Beeld Sanne De Wilde

Wat verontrust u zo aan de situatie in Polen?

'Zowel de directie als de raad van toezicht van de Poolse publieke media is ontslagen en wordt voortaan niet meer benoemd door de toezichthouder, maar direct door de minister van Financiën. En bovendien zegt de nieuwe regeringpartij PiS dat de programma-inhoud anders moet: nationalistischer en minder kritisch op de regering. Die combinatie heeft bij ons alle alarmbellen doen afgaan. We kunnen die onafhankelijkheid niet voor lief nemen. Je ziet de glijdende schaal. De rechtsstaat kalft af.'

Welke 'stevige acties' kunnen dan ondernomen worden?

'Uiteindelijk kan de Europese Commissie het stemrecht van Polen binnen de Europese Unie ontnemen. Maar voor het zover is, zijn nog heel veel stappen te zetten. Als het goed is gaat de Poolse regering zich realiseren dat de democratische waarden beschermd moeten worden en dat de onafhankelijkheid van de media gegarandeerd moet zijn. En dat een regering dus niet zomaar kan zeggen wat de toon of inhoud van de publieke omroep moet zijn.'

In een opiniestuk in de Volkskrant kaartte hoogleraar mediarecht Nico van Eijk onlangs 'de Poolse toestanden bij de NPO' aan. Volgens hem leidt het voorstel voor de Mediawet ook tot meer inhoudelijke bemoeienis van de overheid, omdat de nieuwe wet immers eisen stelt aan publieke en commerciële omroepen. Vooral het benoemen van bestuurders bij de NPO doet hem denken aan de Poolse situatie.

Keuzes maken

Wanneer grijpt het Commissariaat voor de Media eigenlijk in? ‘We hebben onze prioriteiten’, legt voorzitter Madeleine de Cock Buning uit. ‘Als sprake is van een herhaalde overtreding of als de impact heel ernstig is. Ook als zwakkere doelgroepen, zoals kinderen, betrokken zijn of onze kernwaarden geraakt worden: onafhankelijkheid, pluriformiteit en toegankelijkheid. Het publiek draagt vaak zelf allerlei klachten aan. En we hebben mensen die programma’s in de gaten houden.’

Begrijpt u wat professor Van Eijk zegt: dat ook in Nederland de onafhankelijkheid onder druk staat?

'Er zijn twee soorten onafhankelijkheid: autonomie in de inhoud van de media. En autonomie in het benoemen van posten, oftewel het plaatsen van mensen die het voor het zeggen hebben bij de NPO. Het eerste is prima in orde in Nederland. Er is geen bewindspersoon die ooit de telefoon zou pakken en een omroepbaas zou zeggen: ik vind dat jouw programma's het VVD-geluid niet genoeg laten horen. In Nederland is er geen politieke beïnvloeding van de media-inhoud. Daar durf ik mijn hand voor in het vuur te steken.'

Maar de staatssecretaris kan wel mensen in de raad van toezicht van de NPO plaatsen. En de minister moet benoemingen in de raad van bestuur van de NPO goedkeuren.

'Over benoemingen kun je altijd wat opmerken, zoals Van Eijk ook deed. Eigenlijk heeft elke wijze van benoemingen nadelen. Benoemingen door het parlement, door bewindspersonen er zijn altijd risico's. Je moet een aantal waarborgen inbouwen. Dan gaat het om transparantie van de procedure, een onafhankelijke benoemingscommissie en openbaar werven op basis van profielen.'

De Eerste Kamer discussieerde onlangs over de onafhankelijkheid van oud-staatssecretaris Bruno Bruins, die meeschrijft aan het VVD-verkiezingsprogramma. Mediastaatssecretaris en partijgenoot Sander Dekker benoemde hem tot voorzitter van de raad van toezicht van de NPO...
'Ik heb die procedure van afstand gevolgd, dus daar kan ik niet veel over zeggen. Maar er is een verschil tussen voordracht en benoeming. Een onafhankelijke benoemingscommissie draagt iemand voor en dat wordt overgenomen door een bewindspersoon. We hebben in zijn antwoorden aan de Eerste Kamer gezien dat staatssecretaris Dekker een verkenning wil doen naar procedures voor benoemingen, door na te gaan hoe omroepbestuurders in andere landen worden benoemd. Hij denkt dat er ruimte is voor verbetering van ons systeem.'

De Eerste Kamer stuurde het voorstel voor de nieuwe Mediawet terug naar de staatssecretaris vanwege bezorgdheid over inhoudelijke bemoeienis. Begrijpt u het bezwaar?

'Er waren zorgen over de centrale sturing van de NPO, de tendens dat de aparte omroepen steeds minder macht hebben en de NPO de leiding krijgt in de programmering. Daar moet je inderdaad goede afspraken over maken.'

Waarom moet die sturing eigenlijk centraal?

'De NPO moet ervoor zorgen dat allerlei doelgroepen worden bereikt. Stel, een omroep komt met het zoveelste programma voor mannen van 60. Dan moet de NPO kunnen zeggen: nee, op dat tijdstip hebben we nu behoefte aan een programma voor jonge vrouwen van niet-Nederlandse afkomst. Om maar wat te noemen. De achterliggende gedachte is dat de strategie van breed programmeren op verschillende schermen belangrijk is om relevant te blijven als publieke omroep.'

Maar is de laatste jaren niet juist gebleken dat moeilijk bereikbare groepen als jongeren en allochtonen steeds minder bereikt worden? Terwijl de sturing vanuit de NPO de laatste jaren wel is toegenomen?

'Dat causale verband zou ik niet voor mijn rekening willen nemen. Dat is niet aangetoond. Bepaalde doelgroepen blijven inderdaad achter, terwijl de afspraak is dat het bereik daar vergroot zou worden. NPO-bestuurder Shula Rijxman zei deze week in haar nieuwjaarsspeech dat diversiteit komend jaar een speerpunt wordt. Wij controleren of dat lukt. Of meer macht naar de NPO gaat, bepaalt de wetgever. Wij hebben er geen oordeel over, en houden toezicht op de uitvoering.'

Is het dan niet verontrustend dat Dekker invloed wil uitoefenen op de inhoud? Hij noemde specifiek amusementsprogramma's die van hem mochten verdwijnen, zoals Bananaspliten Animal Crackers.

'Politici mogen over die programma's roepen wat ze willen. Als ze maar niet de telefoon pakken en druk gaan uitoefenen. Sander Dekker gaat niet over die programma's, de NPO bepaalt uiteindelijk.'

U deelt de zorgen over 'de Poolse toestanden' dus niet?

'Niet als het gaat om de media-inhoud. Dat zit goed in Nederland. Maar er is wel een ander risico voor de onafhankelijkheid van media. We signaleren dat er steeds minder aanbieders zijn en dat er steeds meer ondernemende journalistiek is waarbij samenwerking met commerciële partijen wordt aangegaan. In ons onderzoek van de Mediamonitor hebben hoofdredacteuren van dagbladen en nieuwsprogramma's gezegd dat zij toenemende druk op die onafhankelijkheid ervaren. Daar kijken we heel goed naar.'

Madeleine De Cock Buning Beeld Sanne De WIlde

Waar zit die druk vooral?

'In commerciële beïnvloeding. Dat zie je ook aan de boetes die vorig jaar zijn uitgedeeld. De druk neemt toe door bezuinigingen en sterke concurrentie op de advertentiemarkt. Waar je niet aan wilt denken is dat een bank het economische nieuws, of een supermarktketen een consumentenprogramma gaat sponsoren. Bij de commerciëlen is best wat sponsoring toegestaan. Maar nieuws mag nooit gesponsord worden en de kijker moet altijd weten wanneer commercie een rol speelt. Er moet bij staan: mede mogelijk gemaakt door supermarktketen X of tuincentrum Y.'

Het uitgangspunt van uw handhaving is: zacht waar het kan, hard als het moet. Waarom kon het niet zacht bij L1, de regionale omroep die een boete van bijna drie ton kreeg?

'Ik kan niet op individuele zaken ingaan. Ook omdat L1 in bezwaar is gegaan. We bekijken die zaak dan helemaal opnieuw, met een ander team van mensen.'

NTR-directeur Paul Römer en Omroep MAX-baas Jan Slagter zeiden niet te weten waar ze de fout in zijn gegaan. Dan lijkt er toch iets mis te zijn gegaan in de voorlichting.

'Ik trek het me altijd erg aan als omroepen zeggen de regels niet te begrijpen, want het is onze taak om die duidelijk te maken. Laat onverlet: de burger wordt verondersteld de wet te kennen. En zeker als je een publiek gefinancierde instelling leidt, dus de verantwoordelijkheid ligt bij hen. Maar wij hebben onze luiken volledig open staan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden