In Les gardiennes zie je de Eerste Wereldoorlog door de ogen van een vrouw

We weten dat vrouwen tijdens de Eerste Wereldoorlog mannen vervingen in fabrieken en op het land. Maar in films is weinig van 'hun' oorlog te zien. Les gardiennes brengt daar verandering in.

1916: een brandweerbrigade van louter vrouwen in EngelandBeeld Getty Images

De Eerste Wereldoorlog gezien door de ogen van een vrouw. Drie vrouwen, om precies te zijn, in Les gardiennes (The Guardians) van Xavier Beauvois, geïnspireerd op de gelijknamige roman uit 1924 van de Franse schrijver Ernest Pérochon. Dat perspectief is, in de artistieke reflectie op die oorlog, niet veel voorkomend. Bibliotheken vol zijn er geschreven over de Eerste Wereldoorlog - niet voor niets 'the literary war' genaamd - maar het vrouwelijk gezichtspunt vult daarin misschien één plankje. Wie goed zoekt, komt tot een tiental titels: dagboeken, romans, drama, poëzie. Maar anders dan veel literaire verslagen van schrijvende soldaten zijn de meeste van die werken nu vergeten.

In de nagedachtenis aan de Eerste Wereldoorlog voert het verhaal van de mannen de boventoon, en dat is ook niet zo gek. Zij waren het die vochten en gewond raakten. Dat heeft schitterende klassiekers opgeleverd als Im Westen nichts neues van Erich Maria Remarque of Robert Graves' Goodbye to All That. Het waren de mannen die moesten overleven in die vastgelopen frontoorlog, ploeterend in de modder op soms nog geen 40 meter van de vijand. Zij doorstonden de ontberingen, leefden met de dood. Dat spreekt nou eenmaal tot de verbeelding.

Maar wat deden de vrouwen ondertussen? Zaten zij braaf bij de haard te wachten op de terugkeer van de heer des huizes, zoals het populaire patriottische liedje uit 1914 suggereerde? 'Keep the Home-Fires Burning ('Till the Boys Come Home)'. Welnee.

Oorlog en emancipatie 

Over de relatie tussen vrouwenemancipatie en de Eerste Wereldoorlog is veel geschreven, zonder al te duidelijke conclusies: historici spreken elkaar tegen wat het emanciperende effect van de oorlog betreft. De stap naar werk was belangrijk; de nieuwe financiële zelfstandigheid zal op veel vrouwen een ingrijpend effect hebben gehad. Maar na de oorlog moesten de meesten hun baan gewoon weer inleveren. Ja, in 1918 en 1919 kregen vrouwen in grote delen van Europa kiesrecht, maar in veel andere landen gebeurde dat pas in of na de Tweede Wereldoorlog. De strijd om vrouwenkiesrecht was bovendien al ver vóór 1914 ingezet. Daarbij werd de emancipatie ook geholpen door de technologische vooruitgang.

Munitiefabrieken

Mannen naar het front? De vrouwen namen thuis hun plek in. Want het land moest bewerkt, de fabrieken moesten blijven draaien. En wat te denken van de enorme vraag naar munitie en wapentuig? In de Eerste Wereldoorlog kregen vrouwen in de oorlogvoerende naties voor het eerst massaal betaald werk, in andere beroepen dan dat van dienstmeid. In 1918 werkten één miljoen Britse vrouwen in de munitiefabrieken: zij produceerden 80 procent van de wapens en granaten die werden gebruikt aan het front.

Deze 'munitionettes' werden een symbool van de vereende landelijke oorlogsinspanning. In 7th Heaven, een Amerikaanse stomme film uit 1927, moet loodgieter Chico vechten aan het front en zijn geliefde Diane (Janet Gaynor) gaat werken in een munitiefabriek. Zo strijden ze toch schouder aan schouder, zegt zij.

Vrouwen aan het werk in een munitiefabriekBeeld getty

Er waren ook vrouwen die letterlijk zij aan zij vochten met de mannen. Zo belachelijk is de frontscène in Wonder Woman dus ook weer niet. Maar waar Wonder Woman in de superhelden-blockbuster uit 2017 het Vlaamse niemandsland doorkruist in haar gepantserde babydoll en op kekke gouden laarsjes, verkleedde de Britse journaliste Dorothy Lawrence, toen 20 jaar, zich in 1915 eenvoudig als man. Onder de naam Denis Smith hield ze het tien dagen vol aan het front, totdat ze zichzelf aangaf, om ontmaskering te voorkomen en de mannen die haar hielpen te beschermen. Wanneer maakt iemand een film over haar? Of over die andere Britse, Flora Sandes, de enige officieel erkende vrouwelijke soldaat in de Eerste Wereldoorlog, die aan het Oostfront meevocht met de Serviërs en het zelfs tot majoor schopte? Zeer tot de verbeelding spreekt ook de Russin Maria Bockkareva, die een vrouwenbataljon oprichtte met de omineuze naam Women's Battalion of Death.

Meestal waren vrouwen aan het front overigens verpleegster (naast een enkele ambulancechauffeur), en van een paar van hen zijn prachtige mémoires overgeleverd. De dagboeken van de Britse Enigd Bagnold en de Amerikaanse Mary Borden en Ellen la Motte, recentelijk aan de vergetelheid onttrokken dankzij de vertalingen van Erwin Mortier, behoren tot het indrukwekkendste dat over de Eerste Wereldoorlog is geschreven.

Perspectief

En er is natuurlijk de aangrijpende autobiografie Testament of Youth van Vera Brittain (1933), in 2015 fraai maar ietwat braaf werd verfilmd. Brittain spande zich na de oorlog in voor het vrouwenkiesrecht, scholing voor meisjes en het recht van vrouwen deel te nemen aan het politieke leven. In haar autobiografie schreef ze dat de oorlog een kloof had veroorzaakt in de beleving van mannen en vrouwen. Hun ervaringen liepen zo uiteen dat ze het nauwelijks aan elkaar uitgelegd kregen. Dat is ook een verklaring voor het dominante mannelijke perspectief op de oorlog. Al zien we de laatste jaren, ook in de populaire cultuur, mondjesmaat meer aandacht voor de positie van de vrouw.

In Les gardiennes staat die centraal. Hortense, haar dochter Solange en de meid Francine runnen anno 1915 een klein boerenfamiliebedrijf op het Franse platteland. Het land is van zoons en echtgenoot, maar die strijden aan het front. Francine komt in dienst bij Hortense als alle mannelijk knechten in de omgeving 'op' zijn. Het zware werk moet nu door hen worden gedaan. 'Men at war. Women in battle', luidt niet voor niets de slogan op het affiche.

Nieuwe zelfstandigheid

Als jaar na oorlogsjaar verstrijkt, groeien ze in hun rol. Ze raken het gewend. Niet alleen het zware werk, ook het nemen van de beslissingen en het regelen van de financiën. Ze doen het zelf, dat lukt, en zo verleren ze hun afhankelijkheid. Mannen zien ze alleen nog op de boerderij om een doodsbericht te brengen. Komt er eens eentje langs op verlof, dan is-ie zo getraumatiseerd dat hij een nutteloze zuiplap is geworden.

En dan blijkt het lastig om die nieuwe zelfstandigheid weer op te geven. Solange schampert over haar man, die instructies uitdeelt per brief: 'Hij denkt de boerderij te kunnen runnen vanaf het front.' Zie haar stuurse blik als een paar kerels weer de baas spelen bij de aankoop van haar vee. Ze zegt niks, maar je voelt: er is iets verschoven. Het zijn de vrouwen die het bedrijf, met behulp van nieuw, gemotoriseerd werktuig, de moderne tijd in loodsen.

Natuurlijk zijn ook de tegenkrachten sterk. Dat Solange haar gerief haalt bij een passerende Amerikaanse soldaat, wordt in de kleine dorpsgemeenschap niet aanvaard. Moeder Hortense wil het liefste alles bij het oude te houden - voor haar komt de vernieuwing te laat.

In 2004 zagen we ook een vrouwelijke hoofdpersoon in een Franse film over de Eerste Wereldoorlog: de verliefde Mathilde die op zoek gaat naar haar vermiste verloofde, in Un long dimanche de fiançailles (Jean-Pierre Jeunet). Audrey Tatou is daar een onschuldige, grootogige deerne die maar blijft hunkeren naar haar verloren soldaat. In retrospectief lijkt dat een naïeve, romantische mannenfantasie. Nee, dan Francine in Les gardiennes, die redt zich uitstekend zónder. Zij belichaamt een veranderende kijk op vrouwen in die tijd. Alleenstaande moeder, sexy, sterk, zelfstandig: Francine is een heuse moderne heroïne.

Audrey Tatou

De drie beste films over de Eerst Wereldoorlog

All Quiet on the Western Front (1930) Zoals Erich Maria Remarques roman Im Westen nichts Neues (1929) een tijdloze anti-oorlogsklassieker werd, zo is deze verfilming uit 1930 van de Amerikaanse regisseur Lewis Milestone dat ook. We volgen de hellevaart aan het front van de Duitse scholier Paul Baumer en zijn klasgenoten, opgejut tot oorlogsdeelname door hun leraar, tot van de jonge vriendenclub niemand meer over is.

Paths of Glory (1957) Meesterwerk van Stanley Kubrick over een Frans legeronderdeel dat een onmogelijke aanval moet uitvoeren, alleen omdat die manoeuvre de promotiekansen van de generaal vergroot. Achtduizend soldatenlevens worden nodeloos op het spel gezet. Gruwelijke weergave van de zinloosheid van de oorlog.

Johnny Got His Gun (1971) De ten onrechte vergeten roman van scenarist Dalton Trumbo is meedogenloos: zonder erbarmen, zonder hoop. Zijn fraaie verfilming is een hallucinante aaneenschakeling van herinneringen, oorlogstaferelen en dromen. Soldaat Joe Bonham heeft geen ledematen meer, hij bestaat enkel uit een romp en een hoofd. Bonham kan niet meer praten, maar slaagt erin één wens kenbaar te maken: te worden getoond aan de buitenwereld, als waarschuwing tegen nieuwe oorlogen. Of, als dat niet kan, te mogen sterven. Geen van beide wordt hem gegund.


Recensie Les gardiennes

Met impressionistisch oog behoudt Beauvois' film een kalme schoonheid (****)
Sobere, maar krachtige beelden zijn het in Les gardiennes, passend bij de hoop, gelatenheid en angst die het dorp beheerst. Regisseur Beauvois stuurt de film wat geforceerd in de richting van melodrama, maar dankzij de standvastige heldin Francine behoudt de film een kalme schoonheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden