BoekrecensieVuurtorenberichten

In Jazmina Barrera’s essays over vuurtorens staat iets groots op het spel ★★★★☆

In haar essays over vuurtorens lijkt Jazmina Barrera volstrekt niet bezig te zijn met de lezer. Ze schrijft voor zichzelf, op zoek naar houvast in het leven. Het resultaat is wonderlijk en troostrijk.

Jazmina Barrera Beeld Elena Juárez
Jazmina BarreraBeeld Elena Juárez

In De rustelozen van de Poolse Nobelprijswinnaar Olga Tokarczuk zit een klein meisje alleen thuis in de vensterbank. Door het raam ziet ze hoe de duisternis zachtjes uit de hemel neerdaalt. Ze wordt erdoor overvallen. Ze wil naar buiten, maar weet niet waarheen. Het is alsof ze in de val zit. En dan gebeurt het: ‘In een flits ontdek ik de waarheid, er valt niets meer aan te doen: ik ben.’

De Mexicaanse schrijver Jazmina Barrera (1988) lijkt op een soortgelijke manier opgesloten te zitten in haar essayistische boek Vuurtorenberichten. Ze woont op een eiland, op de vijfde verdieping van een rood gebouw. Twee van de vier ramen in haar appartement hebben tralies. De andere twee kijken uit op een ‘bakstenen muur die zo hoog is dat als je uit het raam omhoog kijkt, je de hemel niet eens kunt zien’. Nooit is ze claustrofobisch geweest, schrijft ze, maar nu voelt ze een niet te stillen verlangen naar de horizon.

Barrera ervaart pijn. Een nare, existentiële pijn, die voortkomt uit leegte en verveling – een soort lockdowngevoel (al is het boek voor die tijd geschreven). Ze besluit ‘verdoving’ te zoeken en zich te verdiepen in vuurtorens, waarvoor ze al haar hele leven een fascinatie heeft. Want ‘wie zijn aandacht, verlangen en wil steekt in iets vreemds, in zijn schoonheid, zijn volgorde, zijn classificatie accumulatie, voorkomt gebreken en leegtes’.

Vuurtorenberichten bestaat uit zes essays met korte fragmenten die allemaal te maken hebben met vuurtorens: reisverhalen, persoonlijke anekdotes, bespiegelingen, geschiedenis en verwijzingen naar literatuur. Barrera schakelt moeiteloos over van ’s werelds oudste vuurtoren Pharos in Alexandrië naar Virginia Woolfs roman To the Lighthouse, om vervolgens herinneringen aan haar eigen jeugd op te halen.

Houvast

Ik moet bekennen dat ik aanvankelijk nogal moeilijk door het boek kwam. Wat heb ik aan al deze informatie over vuurtorens, vroeg ik me voortdurend af. Totdat ik die calvinistische gedachte gaandeweg liet varen en me overgaf aan Barrera’s obsessie. Zoals vuurtorens houvast bieden aan schepen in gevaarlijke wateren, bieden ze haar houvast in de chaos van het leven: een doel, richting, beweging. Ze lijkt volstrekt niet bezig te zijn met de lezer, maar schrijft voor zichzelf, als een vorm van overleven. Er staat, kortom, iets groots op het spel.

Een Mexicaanse vuurtorenwachter legt in het boek uit dat de grootste vijand van zijn beroep de verveling is. Het is een inhumane baan. De dagen breng je door in isolement onder het constante lawaai van de machines en de dreiging van slecht weer. Je mag je cel niet verlaten. De eenzaamheid is ondraaglijk. Sommigen worden depressief en zoeken de troost van alcohol, anderen lezen alles wat ze kunnen om de leegte te vullen.

Halverwege het boek ontmoet Barrera een vriendin van vroeger die net terugkomt van een tiendaagse meditatieretraite. De vriendin lijkt veranderd. Ze is stiller, kalmer. Vroeger konden de twee elkaar vinden in hun gedeelde eenzaamheid, maar die van haar lijkt anders nu, ‘lichter’. Het doet Barrera tegelijkertijd plezier en verdriet, omdat ze beseft dat de vriendin een koers heeft gevonden die zij zelf niet zal kunnen bevaren.

Op zoek naar het eeuwige

In De rustelozen van Tokarczuk zijn alle personages op hun eigen manier op zoek naar het eeuwige. Ze bewegen zich rusteloos voort om het verval van alles zo min mogelijk onder ogen te hoeven komen. ‘Schommel met je lichaam, beweeg, sta niet stil’, waarschuwt iemand in het boek. En toch, ironisch genoeg, vinden de grootste innerlijke transformaties plaats op momenten dat alles stilvalt, zoals bij het kleine meisje in de vensterbank.

Barrera lijkt het ook zo te vergaan. Zodra ze op vakantie na een lange reis een vuurtoren betreedt, volgt de ontgoocheling. Ze beseft dat de vuurtoren een symbool is, een prachtig gebouw, maar van binnen is er weinig te beleven. Waar ze misschien écht op wacht, schrijft ze, ‘en ik weet al niet meer of het een verwachting is of een hoop’, is dat er niets gebeurt.

Wellicht is dat de grote boodschap van dit wonderlijke boek: dat het goed is te weten waar je naartoe wilt, maar die plek nooit te bereiken. En dat diepgang en betekenis er altijd zijn – ook als je gewoon thuiszit – zolang je bereid bent die aan bepaalde zaken toe te kennen. In deze tijd is dat een troostrijke gedachte.

null Beeld Karaat
Beeld Karaat

Jazmina Barrera: Vuurtorenberichten. Uit het Spaans vertaald door Joep Harmsen en Merijn Verhulst. Karaat; 141 pagina’s; € 19,95.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden