kunstwerk van de week

In het werk van Juul Kraijer is de slang niet eng maar mysterieus, en is Medusa geen monster maar een mens

Wekelijks bespreken we een kunstwerk dat nú om aandacht vraagt. Deze week: de slangenkunst van Juul Kraijer.

Juul Kraijer,  Untitled, houtskool op paper, 63 x 96,15 cm, 2020 in De Ketelfactory in Schiedam. Beeld Natascha Libbert
Juul Kraijer, Untitled, houtskool op paper, 63 x 96,15 cm, 2020 in De Ketelfactory in Schiedam.Beeld Natascha Libbert

Bang lijkt ze niet, de vrouw in Juul Kraijers video-drieluik. Terwijl meerdere slangen over haar gezicht kronkelen, hun lijven over haar neusburg glijden, hun gespleten tongetjes aan haar lippen likken, terwijl er kortom redenen te over zijn om bang te ogen, om niet te zeggen: in totale paniek te verkeren, blijft haar gezichtsuitdrukking sereen. Slangen en vrouw lijken één organisch wezen.

Zo, stel je je voor, zag Medusa eruit wanneer ze niet hoefde te dealen met vliegende macho-mannetjes die haar een kopje kleiner wilden maken.

Medusa, Medusa… let’s talk Medusa.

Medusa, schrijft Hesiodus, was een van de drie gorgonen-zusjes, de enige sterfelijke. Zij was de baby, liefdesbaby hoor je dan te zeggen, van Phorcys (een zeegod) en Ceto (Phorcys’ zus, een zeemonster). Een verband tussen de ouderlijke genen en Medusa’s beruchte slangenhaar is snel gelegd, maar onjuist. Medusa, schrijft Ovidius, was in haar jeugd gezegend met clarissima forma, een oogverblindend voorkomen. Zij kon rekenen op vele attenties.

Poseidon liet het niet bij attenties alleen. Hij verkrachtte Medusa in een tempel van Athene, waarop de godin in een onnavolgbaar staaltje victim blaming niet Poseidon maar Medusa strafte. Ze verwoestte het deel van Medusa waarmee zij de meeste lof oogstte, haar weelderige lokken. Of nee, niet verwoesten: transformeren. Ze veranderde ze in slangen. Ook zadelde ze Medusa op met een blik die iedereen versteende.

Medusa was een monster tegen wil en dank, totdat Perseus, die zich door Polydektes liet verleiden tot een weddenschap, haar onthoofdde.

Videodrieluik van Juul Kraijer in De Ketelfactory in Schiedam Beeld Natascha Libbert
Videodrieluik van Juul Kraijer in De Ketelfactory in SchiedamBeeld Natascha Libbert

In haar aanbevelenswaardige essaybundel Pandora’s Jar trekt de feministische classicus Natalie Haynes een interessante vergelijking tussen Medusa en Midas, de koning die alles wat hij aanraakte in goud zag veranderen. Beide personages werden opgescheept met een vloek, maar de manier waarop wij ervan deelgenoot worden verschilt diametraal. Het Midas-verhaal wordt verteld van binnenuit: we beleven hoe de koning zijn kwellende gave ondergaat: de hebzucht, de wanhoop. Bij Medusa is van zo’n innerlijk perspectief geen sprake. Zij blijft angstaanjagende buitenkant.

Schilders en filmers hebben niet veel gedaan om dat beeld te doen kantelen. De meesten gingen gretig aan de haal met Medusa’s monsterlijke voorkomen. En vaak zelfs niet eens haar complete voorkomen. In veel gevallen slechts het gedecapiteerde deel ervan: het nabloedende hoofd. In de handen van Cellini, Canova en vele anonieme makers was Medusa slechts een trofee voor Perseus om in de lucht te houden ter meerdere ere glorie van zijn eigen heldhaftigheid. Aan die beeldtraditie kleeft onmiskenbaar iets misogyns, en de kunstenaars die ervan afweken waren meestal vrouwen: Winifred Hope Thomson, Harriet Hosmer... En Juul Kraijer, wier tekeningen, foto’s en video’s van slangen zijn te zien in de Ketelfactory in Schiedam (vooraf reserveren).

null Beeld Natascha Libbert
Beeld Natascha Libbert

Kraijer heeft een andere kijk op dat reptiel dan we gewend zijn uit de popcultuur. Bij haar is de slang geen valse gladjakker of flemende konkelaar, maar een stil en gracieus wezen. Ondoorgrondelijk ook. Mysterieus. Rutger Kopland dichtte ooit dat het verlangen naar een sigaret het verlangen zelf is. Het mysterie van Kraijers slangen, zou je daarop kunnen variëren, is het mysterie zelf – zelfs wanneer die beesten aan een hoofd vast zitten, zoals bij Medusa.

Deze afbeelding is gemaakt van houtskool, een medium dat Kraijer als geen ander beheerst. Ermee tekenen is voor haar een soort hardop denken, en zo ziet de tekening er ook uit: als een gestolde gedachte. Hij is het tegenovergestelde van retorisch. Hij heeft het vanzelfsprekende van een droom; een kalme droom, geen nachtmerrie. Kraijers Medusa krijst niet, zoals bij Caravaggio, noch is ze een oefening in afstotelijkheid (Rubens). Zij tekende een melancholieke Medusa, treurend over haar lot. Terecht. Want bestaat er iets eenzamers dan de zekerheid dat je aanblik iedereen doet verstenen. Ik bedoel: hoe zou u kijken?

Wie?

Juul Kraijer

Wat?

Untitled, houtskool op paper, 63 x 96,15 cm, 2020

Waar?

De Ketelfactory, Schiedam

Wanneer?

Tenminste t/m 2/5, reserveren verplicht

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden