In het vierluik Onbehagen neemt NRC-columnist Bas Heijne zijn gevoelens van onvrede als uitgangspunt

Tv-recensie Gidi Heesakkers

Het is geen aangenaam gevoel waarmee Bas Heijne zijn kijkers naar bed stuurt.

Onbehagen Beeld Gidi Heesakkers

'Boosheid kan geen eindstation zijn.' Daar klonken weer eens de woorden die koning Willem-Alexander gebruikte in zijn kersttoespraak van 2016. In het vierluik Onbehagen (VPRO en Human) neemt NRC-columnist en essayist Bas Heijne zijn algehele gevoelens van onvrede als vertrekpunt. Geboren in 1960 groeide hij in het Noord-Hollandse dorp Zwanenburg op met verlichtingsidealen die onder druk kwamen te staan. Wat is de drie-eenheid vrijheid, gelijkheid en broederschap in de samenleving van nu nog waard?

In een sombere eerste aflevering wandelde hij door zijn tweede thuisstad Parijs en tuurde hij met een ernstig gezicht naar schermen waarop historische fragmenten werden getoond - zo ongeveer ziet onbehagen eruit.  Archiefbeeld wordt in deze reeks afgewisseld met de visie van denkers, historici, wetenschappers en schrijvers met wie Heijne in gesprek gaat. Na een aflevering rondom het thema vrijheid sprong het boeiende tv-essay over gelijkheid er dinsdag uit als een boeiende rondleiding door andermans gedachtegangen.

'Waar komt de afwijzing van het gelijkheidsideaal vandaan?' vroeg Heijne zich af, om meteen een paar suggesties te opperen. Heeft het te maken met de afkeer van politieke elites die niet voldoende oog hebben voor spanningen in de samenleving? Of gaat het om een totale afwijzing van het idee van gelijkheid zelf?

De hele interviews staan online, maar gemonteerd voor tv zagen we Heijne tot nu toe vooral luisteren naar zijn gesprekspartners. Dat veranderde nu hij op bezoek ging bij de Russische filosoof en ideoloog Aleksandr Doegin in Moskou. Doegin is fel gekant tegen liberale globalisering, beschouwt het Verlichte denken als een westerse fout en ziet homo's als vernietigers van wat normaal, moreel juist en traditioneel is. Een ongemakkelijk gesprek, noemde Heijne het op Twitter. 'Wat zouden Russische homo’s moeten doen? Moeten ze weg?' vroeg hij zijn tegenpool. Doegin: 'Dat is ons probleem niet. Als iemand abnormaal is, is dat zijn probleem.'

Niet te beroerd om zich in het ideeëngoed van Doegin te verplaatsen, vroeg Heijne zich even later af of teveel nadruk op individualiteit mensen wellicht 'van hun bedding' in de maatschappij als geheel had beroofd. 'Vraagt globalisering niet om een stevig nationalisme, als houvast?’ Zo kwam hij vanzelf uit bij de kern: hoe vrijheid met verbondenheid te combineren? Wat willen we nu eigenlijk met z'n allen, een open of een gesloten samenleving?

Scott Atran, antropoloog en onderzoeker, vertelde hem dat hij door zijn werk tot een vervelend besef was gekomen: 'Dat er in de mens niet intrinsiek iets aanwezig is dat voorkomt dat je de ene koers vaart en tegelijkertijd de andere koers stimuleert. Dat is griezelig. Ik zou ook kunnen zeggen: unheimisch.'

Nee, het is geen geruststelling of eenduidige oplossing waarmee Heijne het kleine clubje kijkers dat hij op de late dinsdagavond bedient naar bed stuurt. Onbehagen laat zich niet 1-2-3 verjagen met het comfortabele gevoel dat uitersten elkaar vanzelf vinden, in deze serie gloort tot nog toe weinig hoop. Misschien dat broederschap daar volgende week iets aan kan veranderen. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.