Kunstwerk van de week

In het klimaattribunaal van Jonas Staal en Radha D’Souza lopen feit en fictie op fraaie wijze door elkaar

Wekelijks bespreken we een kunstwerk dat nú om aandacht vraagt. Deze week: The Court for Intergenerational Climate Crimes van Jonas Staal en Radha D’Souza.

Sarah van Binsbergen
Court for International Climate Crimes van Radha D'Souza en Jonas Staal. Beeld Natascha Libbert
Court for International Climate Crimes van Radha D'Souza en Jonas Staal.Beeld Natascha Libbert

Afschuwelijke beelden zijn het, die de Peruaan Alfonso López Tejada laat zien: een meer bedekt met spiegelende olievlekken, een tapir die drinkt uit een lekkend olievat, een vogel die van top tot teen druipt van de olie. Lekkende pijpleidingen van multinational Pluspetrol zorgen voor ernstige milieuvervuiling in het Peruaanse deel van het Amazonewoud, vertelt López Tejada. De firma is op papier in Nederland gevestigd en de Nederlandse staat is medeverantwoordelijk, vindt hij. Daarom getuigt hij in het klimaattribunaal dat plaatsvindt in de Amsterdamse kunstruimte Framer Framed.

Dat tribunaal, opgericht door kunstenaar Jonas Staal en schrijver en advocaat Radha D’Souza, bestaat uit een installatie en een reeks hoorzittingen. Van 28 tot en met 31 oktober, min of meer gelijktijdig met de start van de klimaattop in Glasgow, werden achtereenvolgens de Nederlandse staat en multinationals Unilever, ING en Airbus aangeklaagd wegens ‘intergenerationele klimaatmisdaden’. Vier zittingen van elk vijf uur – je moest als publiek behoorlijk wat zitvlees hebben.

Nu zijn hoorzittingen niet direct sexy en spannend te noemen, toch zie je ze in het theater en de performancekunst steeds vaker. Theatermakers Rebekka de Wit en Anoek Nuyens maakten in 2020 een theatervoorstelling over de (succesvolle) rechtszaak die Milieudefensie aanspande tegen Shell. Op basis van uitgebreide research schreven zij een theatertekst die door acteurs werd uitgesproken in het theater: het was fictie, maar wel stevig geworteld in de realiteit. In Rechtszaak tegen de dood klaagden kunstenaars Eva Knibbe en Bart van de Woestijne namens de mensheid de dood aan. Een bizarre vertoning waarin werkelijkheid en fictie door elkaar liepen, want de zitting vond daadwerkelijk plaats in een rechtszaal.

Radha D’Souza en Jonas Staal. Beeld Ruben Hamelink / Framer Framed
Radha D’Souza en Jonas Staal.Beeld Ruben Hamelink / Framer Framed

Ook in het klimaattribunaal lopen werkelijkheid en fictie en door elkaar. Allereerst over de fictie: de vier rechters in de zaal zijn geen echte rechters, maar academici en activisten. De vormgeving van de rechtszaal wijkt ook duidelijk af van de rechtbank zoals we die kennen. Iedere zitplaats is versierd met een symbool: een afgietsel van een fossiel, een bord met de afbeelding van een dier of een geweven banier met een plant erop. Het zijn inmiddels uitgestorven soorten.

Als publiek ben je jurylid en vertegenwoordig je tegelijkertijd de mensheid en soorten die al zijn uitgestorven of die mogelijk in de toekomst zullen uitsterven. Zo’n ‘intergenerationeel’ perspectief is in een echte rechtszaak ondenkbaar.

Dan de feiten: de beklaagden zijn bestaande instanties. Hun vertegenwoordigers hebben een dagvaarding ontvangen, maar schitteren door afwezigheid. De getuigen, ook echte personen, zijn wel komen opdagen. Al videobellend vertellen zij over droogte in Mongolië als gevolg van mijnbouw, over de privatisering van water in Bolivia en over vervuiling in Peru als gevolg van oliewinning. Het zijn getuigenissen die niet direct over de CO2-waarden gaan waarover het in Glasgow gaat. Ze laten volgens de rechters het grotere plaatje zien waarover klimaatproblematiek gaat, namelijk hoe de planeet door menselijk toedoen steeds minder bewoonbaar wordt.

Door die mix tussen feit en fictie moest ik bij het klimaattribunaal denken aan het schilderij dat Helen Verhoeven maakte voor de Hoge Raad, de hoogste rechter in Nederland. Verhoeven beeldde de rechters af in het midden van het doek. Voor hen krioelt het van de mensen van allerlei pluimage. Op de schilderijen aan de muur achter hen verschijnen talloze figuren die te maken hebben met de geschiedenis van recht en onrecht, van Christus tot feminist Aletta Jacobs, en van Medusa tot Thorbecke.

Ons denken over rechtvaardigheid, laat het schilderij zien, is niet alleen weerspiegeld in de lettertjes van de wet, maar ook in verhalen en de verbeelding. Met het klimaattribunaal hebben Jonas Staal en Radha D’Souza daar weer een nieuw stukje verbeelding aan toegevoegd.

Wat: The Court for Intergenerational Climate Crimes (2021)

Wie: Jonas Staal en Radha D’Souza

Waar: Framer Framed, Amsterdam

Opmerkelijke quote: ‘Mijn grootste wens is om in dit meer weer zeeschildpadden te zien, zodat mijn dochter ze ook kan zien’ Uit een reclamespotje van oliebedrijf Pluspetrol.

Terugkijken: De installatie is nog te zien t/m 16 januari. De rechtszaken hebben reeds plaatsgevonden, maar zijn online terug te zien op framerframed.nl

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden