In het belang van de cultuur en zichzelf

Na 7,5 jaar stapt Kees van Twist op als directeur bij het Groninger Museum. Hij doet anderen nogal eens tandenknarsen, maar lof is er ook in overvloed.

In Groningen, waar hij volgens Provinciale Staten zo goochelde met zijn begroting dat ze er duizelig van werden. Bij zijn Raad van Toezicht, die hij een terugkeeroptie afdwong voor het geval zijn nieuwe functie als culturele man in New York hem niet bevalt. Bij Buitenlandse Zaken, waar diverse kandidaten zich al warmliepen voor de prestigieuze post, tot Van Twist naar voren werd geschoven door minister Plasterk van Cultuur. Wie flamboyant is, eigengereid en vol dadendrang, enthousiast en strategisch, schopt mensen soms tegen de schenen.

Maar lof is er ook, in overvloed. ‘Kees heeft wonderen verricht voor het museum’, zegt burgemeester Jacques Wallage van Groningen. ‘Wat ik heb geleerd van Kees is dat Groningen groter is dan Groningen’, zegt Ton Broekhuis van fotogalerie Noorderlicht. Ad ’s-Gravesande, met wie Van Twist samen de culturele Omroep C wil opzetten: ‘Hij heeft een enorme dot flair, hij is op een ongelooflijke manier in staat om mensen te enthousiasmeren.’

Eens in je leven
Na 7,5 jaar vertrekt Kees van Twist bij het Groninger Museum, maar toch niet helemaal. Op 1 februari begint hij als ‘ambassaderaad culturele aangelegenheden’ in de VS. Hij gaat er de Nederlandse cultuur uitdragen, en proberen de Amerikaanse cultuur naar Nederland te halen. Het is een positie waar veel diplomaten op azen. Wie in New York zit, bevindt zich bij de bron van veel culturele ontwikkelingen. Zo’n kans krijg je maar eens in je leven.

Des te verbazingwekkender lijkt dan ook de mogelijkheid die Van Twist heeft voor 1 september op zijn schreden terug te keren. Dat lijkt in strijd met het daadkrachtige beeld dat hij graag van zichzelf schetst. Van Twist verkocht het aan de buitenwacht dan ook als een smeekbede van het museum. Maar in Groningen verluidt het dat hij zelf grote aarzelingen had. De belangrijkste reden: als ambassaderaad is hij onderhorig aan de ambassadeur in Washington. Dat kan gaan knellen.

Vandaar de terugkeeroptie. Zijn idee, onlangs geopperd in Vrij Nederland, om de twee functies zelfs jarenlang te combineren, moest hij ijlings intrekken. Tegenover de voorzitter van de Raad van Toezicht, Jan Houwert (topman bij uitgeverij Wegener), verklaarde hij het zo niet bedoeld te hebben. Houwert is kort over Van Twist: ‘Er zijn ongetwijfeld mensen die veel liever over Kees willen spreken dan ik.’

Diplomatenbestaan
Past het diplomatenbestaan wel bij de karakterstructuur van Van Twist? De glamoureuze kant ervan ongetwijfeld, maar of hij kan leven met de positie van intermediair, van iemand die anderen aan het werk moet zetten in plaats van zelf knopen door te hakken? ‘Kees zal zich behoorlijk moeten aanpassen’, zegt Martijn Sanders, die als AVRO-voorzitter meemaakte dat Van Twist zich weinig aantrekt van boven hem gestelden.

Eigenwijsheid is Kees van Twist (Boskoop, 5 augustus 1953) met de paplepel ingegoten. Hij wordt geboren als derde in een christelijk-historisch gezin, na hem volgen nog twee kinderen. Zijn vader is in die tijd gemeentesecretaris in Harlingen. Het maatschappelijk bewustzijn in de familie is groot: de vredesbeweging en de anti-apartheidsbeweging worden volop gesteund. Al heel jong wordt Van Twist lid van de PPR. Hij is 17 als hij zijn eerste journalistieke verhaal schrijft: een interview met de beroemde ‘rode bisschop’, de Braziliaanse bevrijdingstheoloog Dom Hélder Câmara. Het wordt gepubliceerd in de plaatselijke krant.

Het is de opmaat naar een journalistieke carrière die hem als radioverslaggever bij de IKON via een korte, minder geslaagde tussenstop als chef buitenland bij het NOS-Journaal naar de VARA brengt. Daar wordt hij verantwoordelijk voor culturele programma’s als de VARA Matinee, Büch en Tien voor Taal. Na 5 jaar stapt hij over naar de AVRO, waar hij naam maakt met onder meer Pleidooi en Oud Geld, waar per aflevering tonnen aan worden besteed. Dat was nog nooit vertoond. In maart 1999 vertrekt hij na een ruzie met de directie. Een paar weken later wordt zijn benoeming in Groningen bekend.

Zondagochtendconcert
Martijn Sanders dankte zijn benoeming tot AVRO-voorzitter in 1997 aan Kees van Twist, zegt hij. ‘We hebben samen, ik was toen directeur van het Concertgebouw, het succesvolle Zondagochtendconcert opgezet. Dat hij mij naar voren schoof, had ik totaal niet verwacht. Daarmee werd ik in feite zijn baas. Niet dat hij zich daar veel aan gelegen liet liggen. Hij deed nogal wat toezeggingen aan mensen, terwijl zijn voorstellen nog niet langs de directie waren geweest. In die periode hebben we besloten afscheid van hem te nemen. De AVRO heeft wel een groot aantal belangrijke publiekstrekkers aan Kees te danken.’

De banden tussen Van Twist en de AVRO blijven ook na zijn vertrek in stand. De omroep wil zich blijven profileren met cultuur, het Groninger Museum heeft baat bij publiciteit over de tentoonstellingen. En publiciteit weet Van Twist zeker te genereren. In 2000 laat hij popster Bono de tentoonstelling openen over Anton Corbijn, in 2003 komt de actrice Joan Collins Femme Fatale opluisteren, even later opent Gorbatsjov Het Russische landschap.

Als Van Twist merkt dat de publieke omroep minder gaat doen aan kunst, begint hij samen met oud-omroepman Ad ’s-Gravesande in 2006 een actie voor een culturele omroep: Omroep C. Het is zijn strategie om televisiezendtijd voor de musea en de cultuursector als geheel te behouden. ‘Kees is een wonderlijke mengeling van belangstelling voor politiek en politiek gedrag, en belangstelling voor cultuur en de wereld, die daarbij zijn eigen belangen niet uit het oog verliest’, zegt ’s-Gravesande.

Politieke betrokkenheid is een constante in de loopbaan van Van Twist. Van de PPR stapt hij over naar de PvdA, waar hij veel invloed verwerft. Hij beroemt zich op zijn grote netwerk – ‘Kees schuwt het noemen van namen niet’, zegt ’s-Gravesande – en laat hier en daar vallen dat hij er wel voor voelt staatssecretaris van Cultuur te worden. Hij borrelt met minister Plasterk, aan wie hij zijn ideeën voorhoudt. In ingezonden stukken geeft hij zijn mening over de omroep, de Raad voor Cultuur (waarvan hij voorzitter is van de benoemingencommissie) en de positie van de musea. In de multicultidiscussie staat hij aan de kant van Máxima als ze opmerkt dat één Nederlandse identiteit niet bestaat. ‘Ik voel me geen Nederlander, ik voel me wereldburger.’

In Groningen lijkt hij de klassieke sociaal-democratische opvatting over kunst – die er is ter verheffing van het volk – te koppelen aan het binnenhalen van grote bezoekersaantallen. Als Van Twist er begint, gaat het slecht met het museum. De bezoekcijfers zijn bedroevend, het gebouw is verwaarloosd en artistieke leiding is er jaren niet geweest nadat Frans Haks is weggejaagd en zijn opvolger wegens ziekte kort na zijn aantreden moest afhaken. Op het moment dat Van Twist wordt benoemd, heeft het museum een schuld van 3,6 miljoen gulden.

Postmoderne goudklomp
Nog voor de nieuwe directeur zijn kantoor betrekt in de postmoderne goudklomp van Mendini in het Verbindingskanaal tegenover het Centraal Station, is de gemeente al over de brug gekomen met 5,9 miljoen euro. Van Twist is duidelijk niet zonder toezeggingen van B & W naar Groningen gekomen. Een half jaar later ontslaat hij 20 van de 60 werknemers. Zijn grote succes is de tentoonstelling over de Russische 19de-eeuwse kunstenaar Repin, die in 2002 in krap vier maanden tijd 265 duizend bezoekers trekt. Het is het uitvloeisel van een afspraak met de Gasunie, die begin jaren negentig 25 miljoen gulden had geschonken voor de nieuwbouw, en nu sponsort. Daar moet wel wat tegenover staan: de eerste tentoonstelling moet gaan over Russische kunst, indachtig de warme banden met het Russische gasbedrijf Gazprom. ‘Kees heeft de unieke relatie tussen de Gasunie en Gazprom van een cultureel parallelprogramma voorzien’, looft Wallage de tentoonstellingen over Russische kunst die sindsdien te zien zijn geweest.

Van Twist toont zich in Groningen het prototype van de ‘nieuwe’ museumdirecteur. Dat is niet per se een kunsthistoricus, maar iemand die vooral de juiste mensen aan het werk weet te zetten. Iemand met goede contacten met collega’s, met de overheid, met sponsors. Van Twist in Elsevier: ‘Wij zijn zo extravert als de pest. Het Groninger Museum treedt naar buiten, is brutaal.’ Het zou over hemzelf kunnen gaan. In het Dagblad van het Noorden, in 2002: ‘Zonder durf en ambitie zit je zo in brak water.’ Maar de gevaren van een dergelijke koers onderkent hij ook: ‘Kunstbezoekers raken ‘verslaafd’ aan grote presentaties, waardoor een sterk concurrerende markt is ontstaan’, zegt hij in 2003 in de Volkskrant.

De laatste jaren heeft het museum het moeilijker. Na het topjaar 2002 (345.151 bezoekers) kachelen de bezoekcijfers achteruit tot 156.763 in 2006. Het vorig jaar laat een stijging zien tot 195 duizend, maar het museum kampt wel met een negatief eigen vermogen van vier ton. Het doet een beroep op zowel provincie als gemeente. Het Statenlid Jochem Abbes (CDA) springt uit zijn vel: het museum kan volgens hem niet begroten. Met de cijfers wordt volgens hem zo creatief omgegaan dat er zowel een tekort van een miljoen als een overschot van tonnen mee kan worden voorgeschoteld.

Schaakstuk
Toch krijgt Van Twist opnieuw zijn zin. ‘Het is een investering’, zegt hij. De cijfers lijken hem gelijk te geven: de bezoekers aan het museum geven miljoenen uit in de stad. Volgens directeur Ton Broekhuis van de in nood verkerende galerie Noorderlicht – ook organisator van het befaamde gelijknamige festival – heeft Van Twist laten zien dat zelfs in Groningen mooie culturele dingen mogelijk zijn. Maar je moet wel op je tellen passen met hem. ‘Strategie, dat is zijn leven. Hij is een majestueus speler op het culturele schaakbord. Maar ik laat me niet gebruiken als schaakstuk in andermans spel.’

Bijna was Van Twist in 2005 al vertrokken, toen hij op het punt stond directeur te worden van het nieuwe theater van Joop van den Ende aan de Marnixstraat in Amsterdam. De te grote invloed die Van den Ende volgens hem wilde behouden, deed hem op het laatste moment bedanken.

Over zijn nieuwe baan heeft Van Twist stevig onderhandeld met Buitenlandse Zaken. Hij heeft niet in alle opzichten zijn zin gekregen, zoals wel gebeurde voor zijn aantreden in Groningen. De miljoenen die hij eiste voor zijn plannen in New York, kreeg hij niet op voorhand. Wellicht was dat het moment waarop hij besefte dat de invloed van zijn vriend Plasterk in zijn nieuwe positie minder groot is. Het moment ook waarop misschien het idee van de terugkeeroptie werd geboren. Maar in diplomatieke kring wordt de vraag of Van Twist zich kan aanpassen omgedraaid: de kwestie kan wel eens zijn of Buitenlandse Zaken het enthousiasme en de dadendrang van Kees van Twist aankan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden