In Genesis is alles op zijn tijd en plaats

Genesis is een theatermarathon van pakweg vijf uur en zit vol sprankelende teksten en heldere scènes en goed spel. Regisseur Johan Doesburg neemt zo afscheid van het Nationale Toneel. Een hoogtepunt is het verhaal van Noach, die met vrouw en kinderen de ark in elkaar zet.

Hannah Hoekstra (l) en Ruta van Hoof in Genesis van Johan van Doesburg.Beeld Kurt van der Elst

God als een tentje, een beetje zo'n smoezelig tentje, dat je wel op straat ziet als er kennelijk onder het plaveisel iets moet worden gefikst. Daaruit komt eerst Adam gekropen. God morrelt nog wat aan een van zijn ribben en even later piept Eva uit de tent. Het is een mooie vondst: God in een driehoekige vormgeving - die het vooraanzicht van de tent biedt - is in de iconografie gangbaar en tegelijkertijd zet het de toon voor de voorstelling als geheel. Niet superheilig doen over de verhalen uit het eerste bijbelboek Genesis, maar gewoon beginnen te vertellen en laten zien hoe we ons daar nu toe kunnen verhouden.

Zo 'gewoon' is dat natuurlijk allemaal ook weer niet. Met Genesis neemt Johan Doesburg na ruim twintig jaar afscheid van het Nationale Toneel, de afsluiting van een bewogen carrière als regisseur en artistiek leider. Dat mag best een beetje knallen en dat doet het dus ook, alleen al vanwege de onstuimigheid van het plan: Genesis, dat is vijftig korte hoofdstukken met ontstellend veel gebeurtenissen en personages en betekenis en uitleg en historie en mystificatie en wat niet al. Gewoon maar beginnen met vertellen?

'Alsof ik naar eigen inzicht een eeuwenoude kathedraal mag vertimmeren', zegt schrijfster Sophie Kassies in het programmaboekje. 'Ontzagwekkend.' Doesburg - ze bewerkte al vaker teksten, zoals De Prooi voor zijn voorstellingen - benaderde haar. Niet vanuit religieuze of moralistische overwegingen, maar uit fascinatie voor het literaire aspect en de wens de oerverhalen om te zetten in episch theater. Dat is dit duo met Genesis beslist gelukt. En mooi gelukt.

Een theatermarathon van pakweg vijf uur staat er nu in het Theater aan Zee in Scheveningen, bestaande uit vier bedrijven, gespeeld door tien acteurs. Kassies schreef een aardse en tegelijkertijd sprankelende tekst, Doesburg regisseert de ene snelle, heldere scène na de andere. Mooi vormgegeven, goed bedacht, vlot gemonteerd en veelal goed gespeeld.

Genesis.Beeld Kurt van der Elst

Actualiteit

Opmerkelijkerwijs ging er kortgeleden eveneens in Scheveningen ook een theatermarathon naar bijbelse verhalen in première, bij Toneelgroep De Appel. Zie de mens, van Erik-Ward Geerlings (tekst) en Arie de Mol (regie) focust op de volgelingen van Jezus en de werking van geloof en verering. Voor Doesburg gaan de vele vertellingen, en zijn voorstelling, vooral over migratie. Over dromen en verlangen naar een beloofd land en de offers die mensen hiertoe bereid zijn te brengen.

In deze Genesis speelt dit steeds, waarbij er nooit nadrukkelijk op de actualiteit wordt gewezen, maar die is gevoelsmatig nooit ver weg. Een ander opvallend aspect is de stem van de vrouw, die duidelijker aanwezig is dan in het origineel. Een 'kleine correctie' daarop van Kassies, nooit drammerig, juist vaak grappig, vertolkt door Antoinette Jelgersma, Esther Scheldwacht, Ruta van Hoof en Hannah Hoekstra.

Vooral het eerste gedeelte van de voorstelling pakt verrassend geestig, vlot en mooi uit, terwijl het met zijn schetsmatige personages naar verwachting het minste houvast biedt. Kassies kiest voor Jakob als centrale figuur in de voorstelling; in een proloog zet hij (Dries Vanhegen) vast wat verhaallijnen uit, om vervolgens voor een tijd het veld te ruimen en te laten zien wat er in den beginne allemaal wel niet gebeurde. Sommige verhalen worden verteld, andere gespeeld, de acteurs kruipen in de huid van velen. Doesburg zet vele middelen in, steeds mooi gedoseerd, esthetisch enerzijds, doelmatig ook, alles op zijn tijd en plaats: video, licht, muziek van Harry de Wit, waaraan ook acteurs af en toe bijdragen.

Een hoogtepunt is hier wel het verhaal van Noach (Michel Sluysmans), zijn vrouw en drie zonen, die die ark in elkaar moeten zetten. Het is komisch, maar de implicatie van hun woorden en keuzes is niet te missen.

Familiegeschiedenis

In het derde en vierde bedrijf zijn de verhaallijnen langer en verschijnt de jonge Jakob (mooie rol van Reinout Scholten van Aschat) ten tonele. Het wordt steeds meer een familiegeschiedenis en naar het einde toe kunnen de makers niet helemaal voorkomen dat er wat spanning en sensatie wegebt om het verhaal toch maar helemaal te kunnen vertellen. Tegelijkertijd blijven er hier ook mooie momenten, gewijd aan interessante vrouwelijke invalshoeken en het tijdloze thema van migratie, uitsluiting, aanpassing en overlevingsdrang.

Zijn op de Bijbel geïnspireerde voorstelling Genesis komt bij regisseur Johan Doesburg niet uit de lucht vallen.

We spreken 2003. Johan Doesburg werkt aan Het Vuil, de Stad en de Dood, de reprise van het werk waarmee zijn regisseurscarrière ooit een roerige aanvang nam. In zijn grote werkkamer achter de Koninklijke Schouwburg in Den Haag staat tegen een van de wanden een curieus kistje. Opengeklapt, met driedimensionale figuren erin: de wijzen uit het Oosten in hun weelderige gewaden en een kameel. 'Ik wil er altijd nog een echte kerststal van maken', licht hij toe. 'Een draagbare. En misschien een voorstelling, liefst naar een van de verhalen uit het Oude Testament. Prachtige verhalen, en wreed en gewelddadig ook. Mensen houden van die verhalen.'

Genesis door het Nationale Toneel. Regie: Johan Doesburg. Tekst: Sophie Kassies. 18/4 in het Zuiderstrandtheater in Scheveningen. Daar t/m 24/5.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden