Interview George Benjamin & Martin Crimp

In elkaar vonden George Benjamin en Martin Crimp hun muze, nu schrijven ze samen prachtige opera's

Lessons in Love and Violence Foto RV - Stephen Cummiskey

Wie vandaag de dag een opera schrijft, staat bij voorbaat met 0-3 achter. Tel maar mee. Voor sommigen, zelfs muziekliefhebbers, staat opera gelijk aan galmen op malle tekst. Anderen, niet alleen Thierry Baudet, vinden moderne muziek een marteling voor het oor. Komt bij dat opera voor makers zelf een ontmoedigend complexe kunstvorm is.

Des te opmerkelijker klinkt het gejuich rond componist George Benjamin en tekstschrijver Martin Crimp. De twee Britten kregen in 2006 toprecensies voor Into the Little Hill, hun muziektheatrale vingeroefening. In 2012 klommen critici op de stoelen na de première van Written on Skin. Het kon dus toch: een libretto zonder geleuter, op muziek die hoofd en hart raakt.

De derde opera van Benjamin en Crimp krijgt in het Holland Festival z’n Nederlandse première. Lessons in Love and Violence luidt de titel, lessen in liefde en geweld. Voor de oeropvoering trok ’s werelds operapers met Hemelvaart naar Londen. Iedereen wilde weten of het droomduo van de moderne opera het opnieuw zou flikken.

Een week en een recensiegolf later stappen de componist en de librettist de gemarmerde lobby van een Londens hotel binnen. Terwijl de tv een andere opera toont - het huwelijk van prins Harry en Meghan - praten ze over hun ambacht.

Sir George Benjamin (58, kalend) is het voormalige wonderkind dat als puber de laatste leerling werd van de Franse componeervorst Olivier Messiaen. Martin Crimp (62, halflang hippiehaar) is de gevierde toneelauteur die uitblinkt in scherp gesneden dialogen tussen mensen die elkaar nooit écht begrijpen.

Brits-wellevend incasseren ze de complimenten. Nu ja, aan het regiewerk van vaste partner Katie Mitchell wordt in sommige kritieken getwijfeld. Maar het samenspel van tekst en muziek kan opnieuw niet mooier. Benjamin en Crimp, vatten we samen, omzeilen de manco’s van menig moderne opera: klankarmoe en woorddiarree.

Dus willen we weten wat het geheim is van een goed libretto. Waarin een toneeltekst verschilt van een operatekst. Met wat voor zinnen een componist uit de voeten kan. Maar ook: waarom kiest een kunstenaar voor het tijdrovende, afbreukgevoelige operavak?

‘Geen idee’, zegt George Benjamin. ‘Ik weet alleen dat ik het als jongetje al wilde. Voor mij is opera de ontroerendste kunst die er bestaat. Niets zo mooi als een zanger die uiting geeft aan diepe gevoelens.’

Toch moest Benjamin eerst bijna 50 jaar worden voor het eindelijk lukte. Jaar in jaar uit had hij gezocht naar een tekstschrijver. Hij sprak af met schrijvers, ontmoette dichters, vroeg regisseurs om raad. ‘Als puntje bij paaltje kwam, wist niemand mij te inspireren. Ik had me er al bij neergelegd dat het er nooit van zou komen.’

Een vriend die van zijn wanhoop wist, zette hem aan de lunch met een toneelauteur. Die had de avond ervoor zijn eerste Benjamin-cd opgezet. ‘Ik viel als een blok voor de muziek’, zegt Martin Crimp. ‘Rare paradox: ze klonk intellectueel en zinnelijk tegelijk.’

Op zijn beurt had de componist Crimps toneelwerk erop nageslagen. Ook hij werd getroffen door een schijnbare tegenstelling. ‘Enerzijds zijn Martins teksten helder en strak, anderzijds spannend en raadselachtig. Precies wat ik zocht voor een opera. Juist het onalledaagse smeekt om muziek.’

Op dat moment paste Benjamins verzamelde werk op hooguit vijf cd’s. Genant weinig, voor een befaamde componist. Op z’n 28ste raakte Benjamin in een creatieve crisis. Jarenlang kwam er amper een noot uit zijn pen. Door Benjamins hoofd tolden toonhoogtes en ritmes, timbres en akkoorden. Maar bij de gedachte aan de miljoenen klankwerelden die erin scholen, ontvlood hem de moed.

Crimp werd zijn muze, zegt Benjamin. ‘Ons eerste stuk, Into the Little Hill, verlengde mijn oeuvrelijst met 40 minuten. Met Written on Skin kwam er ruim anderhalf uur bij. Op een of andere manier vond Martin de juiste knop.’

Foto RV

Into the Little Hill - naar De Rattenvanger van Hamelen - viel op door verstaanbaarheid en bondigheid. Minstens zo geconcentreerd was het libretto van Written on Skin, een cru verhaal over een man die zijn vrouw dwingt het hart van haar minnaar op te eten. Crimp legt de ongelukkige Agnès uitgebeende regels in de mond als:

Vrouw - alleen - avond.

Haar bezoek?

Weg.

Haar man?

Slaapt voor het keukenvuur.

Een goed libretto, zegt Crimp, vereist compressie. ‘Muziek heeft tijd nodig, dus schik ik in. Voor 90 minuten opera trek ik half zoveel pagina’s uit als voor 90 minuten spreektheater.’

Verder is het step in and start. ‘Een operawending kun je niet op je gemak voorkoken. Je moet je zonder dralen in het drama storten, met robuuste karakters die meteen op elkaar reageren.’

In het Londense Royal Opera House Covent Garden valt Lessons in Love and Violence inderdaad met de deur in huis. George Benjamin, het multitalent, dirigeert zelf. Al na een paar seconden orkestrale intro zingt een krachtige tenor:

It’s nothing to do with loving a man. It’s love full stop that is poison.

Het heeft niets te maken met de liefde voor een man. Liefde zelf is het gif, punt uit.

Aldus veegt een militair zijn koning de mantel uit. Die is getrouwd, heeft twee kinderen, maar ook een minnaar. Hij zwelgt in de liefde en intussen verpietert het land.

‘Het duurde lang voor ik de juiste stof had gevonden’, zegt Crimp. ‘Op goed geluk plukte ik een 16de-eeuws drama van Christopher Marlowe uit de kast, een rauw stuk over een 14de-eeuwse koning die uit hartstocht de verkeerde keuzes maakt.’

‘Martin heeft het omgesmeed tot een fijn libretto’, zegt Benjamin. ‘Korte woorden, heldere zinnen. Goede klinkers ook, waarmee een solist bij een climax uit de voeten kan.’

Crimp licht toe: ‘Een van de personages zingt ‘there is an art to killing - but no joy’; doden is een kunst, maar geen vreugde. Ik had ook kunnen schrijven: ‘there is a TRICK to killing’, maar dat zingt niet soepel.’

De historische koning, Edward II, kwam overigens beroerd aan z’n eind. Hij werd anaal gespietst met een gloeiende pook. Zo beschouwd tonen Crimp en Benjamin genade. Hun koning krijgt in zijn dodencel een visioen van zijn vermoorde minnaar. Na onaards mooi slagwerkgeritsel - hoogtepunt van de opera - versmelten de mannen in een vlammend duet.

Love me.

Bind me to a rack of hot metal.

Hold me - burn me forever

in a crucible of fire.

Houd van me.

Bind me vast aan een pijnbank van gloeiend metaal.

Omhels me - verbrand me voor eeuwig

in een smeltkroes van vuur.

De toondichter: ‘Martin voert me naar oorden die ik zonder hem nooit zou hebben betreden. Tot ik hem tegenkwam, waren de teksten die ik van muziek voorzag nogal onthecht.’

De tekstdichter: ‘Ik maak me geen illusies. Een componist bepaalt welke woorden hij uitlicht of gauw afhandelt. De kracht van een opera is de muziek.’

George Benjamin is ‘focusartiest’ van het Holland Festival. Hij treedt op als componist, dirigent en pianist in vier voorstellingen: Der müde Tod (16/6, Pathé Tuschinski); Sometime Voices (23/6, Koninklijk Concertgebouw); Lessons in Love and Violence (25/6 t/m 5/7, Nationale Opera & Ballet), Written on Skin (28/6, Muziekgebouw aan ‘t IJ).

Sir George Benjamin (58)

 geboren in Londen

studeert in Parijs als laatste leerling van Olivier Messiaen

breekt op z’n 20ste door met het orkestwerk Ringed by the Flat Horizon

treedt ook op als pianist en dirigent

Martin Crimp (62)

geboren in Dartford

studeert Engels aan de universiteit van Cambridge

schrijft z’n eerste stukken voor het kleine Orange Tree Theatre in Londen

breekt op z’n 31ste door met het toneelstuk Attempts of Her Life

Lessons in Love and Violence George Benjamin Foto RV- petrovsky ramone

Legendarische operakoppels

Componist George Benjamin en tekstschrijver Martin Crimp zijn het droomduo van de hedendaagse operakunst. Drie succeskoppels uit vroeger eeuwen.

Wolfgang Amadeus Mozart en Lorenzo da Ponte

Maakten in de tijd rond de Franse Revolutie drie opera’s waarin de Verlichting straalt. Le nozze di Figaro (1786), Don Giovanni (1787), Così fan tutte (1790): muziekdrama’s vol vaart en humor, met melancholieke ondertoon.

Giuseppe Verdi en Francesco Maria Piave

Toegegeven, Verdi schreef de late meesterwerken Otello (1887) en Falstaff (1893) op tekst van Arrigo Boito. Maar Franceso Maria Piave loodste hem langs hits als Rigoletto (1851), La traviata (1853) en La forza del destino (1862).

Richard Strauss en Hugo von Hofmannsthal

Spanden zes keer samen in fin-de-siècle Wenen. Daalden à la Sigmund Freud af in de diepten van de vrouwelijke psyche. De heren hadden een breed palet, van de moordlustige Elektra (1909) tot de trouwlustige Arabella (1933). 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.