'In een western gaat de held op zoek naar gerechtigheid'

Nu haar roman Vaarwel, Cowboy - western, poëtische vertelling en komische roman ineen - de wereld verovert, treffen we schijfster Olja Savicevic in Split, waar ze ons voert langs de open wonden van de oorlog en ze haar fascinatie voor cowboys uitlegt.

Olga Savicevic. Beeld Aurélie Geurts.

'Let op de graffiti', zegt Olja Savicevic (1974). Haar uitgever Ivan Srsen, die vandaag ook dienstdoet als tolk, brengt ons van het centrum van loeiheet Split naar het strand, waar ze een beschutte lunchplek weten. Dat opletten valt nog niet mee, in de antieke showroom die de Kroatische badplaats in de zomer is.

Vér verleden tijd ja, die biedt zich hier open en bloot aan; het autovrije centrum als een openluchtmuseum waar de slierten toeristen op hun sandalen gedwee door de middeleeuwse straatjes klepperen, of onder de colonnes van het buitenpaleis van de Romeinse keizer Diocletianus achter een glas wijn naar de haven blikken, knabbelend aan het Dalmatische kaasje dat wordt geserveerd bij Diocletian's Omelette.

Daar dan, op een muur! Deze helder gepenseelde tekst: 'Vukovar 91'. Dat moet een schaars teken zijn van de schrikbarende oorlog die hier nog maar een kwart eeuw geleden begon: Kroatië verklaarde zich onafhankelijk van voormalig Joegoslavië, waarop ernstige gevechten uitbraken met de Serviërs die tot eind 1995 duurden, waarna de democratische republiek zich stilaan kon herstellen om in 2013 toe te treden tot de Europese Unie.

Goed, zo'n muurkreet die aan het recente verleden herinnert. Olja Savicevic glimlacht en schudt het hoofd. 'Helaas niet. Dit beeld maakt ons droevig. Dit soort graffiti ziet er niet voor niets zo clean uit. Ze zijn geschilderd door rechtse voetbalfans, die daartoe worden aangemoedigd door onze bedenkelijk-conservatieve regering. In Vukovar zijn destijds duizenden Kroaten omgekomen, en de barokke stad, die we pas in 1998 terugkregen, werd totaal verwoest. De tekst Vukovar 91 bedoelt te zeggen: vergeet nooit wat de Serviërs ons hebben aangedaan! Blijf hen als vijanden beschouwen! Het is een protest tegen iedereen die progressief of anders denkt.'

Zo makkelijk kun je je op uiterlijkheden verkijken. En zo behulpzaam is het om een gids te hebben als de dichteres en schrijfster Savicevic die vijf jaar geleden Adios, Cowboy schreef, een moderne western en roadnovel ineen. Het tragische en komische verhaal over Dada, de jonge vrouw die naar het Split van haar jeugd terugkeert, de plaats waar in de jaren negentig veel mannen en jongens zijn verdwenen, waar de vrouwen en meisjes zijn achtergebleven, en de toeristengolf aldoor is gegroeid. Het verdriet is onzichtbaar. Iedereen houdt een façade op. De oorspronkelijke bewoners spreken in filmtaal met elkaar, met uitdrukkingen geleend uit de B-westerns die ze vroeger keken, en die in de buurt werden opgenomen omdat Kroatië een goedkope locatie is.

Olga Savicevic. Beeld Aurélie Geurts.

Oostblok-western

De roman is een Oostblok-western: Dada keert terug naar Split, waar haar moeder, die aan slapeloosheid lijdt, steeds op de verkeerde momenten haar Hollywood-glimlach tevoorschijn tovert, en waar haar gescheiden zus zich vechtlustig in sarcasmen verschanst ('De dood kan me de kont kussen') en haar hoge hakken als een trots wapen draagt.

Dada's vader is gestorven aan een longziekte. Haar broer Danijel heeft vier jaar geleden zelfmoord gepleegd op zijn 18de, zonder een brief of verklaring achter te laten. Dada komt uit Zagreb over, om uit te zoeken wat hem tot zijn drieste daad motiveerde. Tegelijkertijd wordt er in Split een spaghettiwestern opgenomen, met de eertijdse held Ned Montgomery als drankzuchtige producent. Hilariteit en drama beginnen onontwarbaar door elkaar te lopen.

'Cowboys,... daar heb ik al jaren niet meer aan gedacht. Goudzoekers, veedrijvers, kampioenen van recht en orde. Mythische jongens. Met eergevoel, kloten en een wiegende manier van lopen. Wel een beetje showfiguren, vindt u niet?

'Sommige mensen zien er graag als een cowboy uit, maar anderen zijn het.'

'Jammer dat niemand nog van dat soort mannen kan gebruiken. Van die prachtige showfiguren. Hoe zei u het ook alweer? Met het hart op de goede plek, precies in het midden.'

'Ja, en met kloten. En ook die op de juiste plek.'

Stem van een generatie

Adios, Cowboy verovert na vijf jaar de wereld; dit voorjaar kwam het boek uit in Engeland ('dazzling, funny and deadly serious; a glorious new European voice', aldus The Guardian op 9 mei) en in San Francisco bij McSweeney's, de uitgeverij die werd opgericht door Dave Eggers. Deze week is de Nederlandse vertaling Vaarwel, Cowboy verschenen bij de jonge uitgever Bananafish, die speurt naar parels die tot dusver onvertaald bleven.

De stem van een generatie, wordt ze genoemd. Savicevic brengt eerst een proost uit, op het lommerrijke terras van de trattoria waar ze wijn en schalen met traditionele spijzen heeft laten aanrukken. 'Klopt, maar dat vroeg ik me niet af tijdens het schrijven, of ik namens een generatie sprak. Zo'n label bedenken anderen voor je. Hoewel ik er blij mee ben, net als met de vertalingen. In plaats van alleen de kleine gemeenschap in Kroatië, waar vijfduizend exemplaren een bestseller betekenen - de standaard is duizend -, kan ik nu een internationaal publiek bereiken. Het geeft me ook een groter gevoel van verantwoordelijkheid.'

(Tekst gaat verder onder foto).

Olga Savicevic. Beeld Aurélie Geurts.

In welk opzicht?

'Het sterkt me om dingen te durven. Het is hier ongebruikelijk dat een vrouw schrijft over een jonge vrouw die haar eigen pad volgt, die expliciete grappen maakt of over seks en geweld schrijft, zonder zich te bekommeren om wat overheden willen horen. Kroatië maakt ingewikkelde tijden door. Er is weer censuur.

'Je kunt mij de stem van een lost generation noemen: het was oorlog in onze vormende jaren, en die zijn in een zwart gat verdwenen. Terwijl de jongeren van toen alles nog weten: gewonden, doden, mensen die vluchtten, families die uiteen werden gereten. De jongste generatie, van na de oorlog, heeft het daar ook niet over. Soms is het net alsof het niet is gebeurd.

'Je kunt zeggen dat Adios, Cowboy gaat over vergeten helden, maar ook over de vergeten achterblijvers, de moeders en dochters over wie in Kroatië nooit eerder is geschreven; de vrouwen die huis en haard nooit verlaten, en die hun drama's binnenskamers houden.

'Dada is een koosnaam, voor Daniela. Onbewust kan ik aan dadaïsme hebben gedacht, de beweeglijkheid en de humor van die stroming. Aan het eind van het boek gaat Dada naar Berlijn, om in een Mexicaans restaurant te gaan werken. Ze verlaat haar geboortegrond. Ze ontkomt. Dat uitwaaieren over Europa van ontwikkelde jongeren zie je de laatste vijf jaar steeds meer. Alsof dit boek die trend heeft voorspeld.'

Niet iedereen is blij met haar boek, zoals Savicevic merkte toen in 2012 een toneeluitvoering van de roman in Split plaatsvond, die druk werd bezocht. 'Heftige reacties, twee uitersten: bij de ene helft enthousiasme en gelach, bij de andere afkeer over zoveel openhartigheid, en onbegrip voor de ironie en zelfkritiek. Een boek is intiem, en blijft iets tussen de schrijver en de lezer. Een toneelopvoering is openbaar, en kan sneller confronterend worden gevonden.

'Na een paar opvoeringen hebben ze het stuk van het programma moeten halen. In zekere zin waren beide reacties complimenteus; niemand bleef er onverschillig onder. Maar de ontvangst bewees ook dat in dit ogenschijnlijk vreedzame land niet alles zomaar kan.

Olga Savicevic. Beeld Aurélie Geurts.

'Zelfs nu mogen we nóg niet alles zeggen wat we willen. Om die reden ben ik gestopt met culturele journalistiek. De vrijheid van meningsuiting wordt ernstig beperkt. Om een inkomen te hebben - mijn man is architect, samen hebben we twee jonge kinderen -, werk ik ook als toneelschrijver voor kinderen en volwassenen, dat verdient redelijk, en ik schrijf songteksten.

'Het lijkt versnipperd, al die disciplines, maar alles komt voort uit poëzie. Daar ben ik mee begonnen - mijn debuut verscheen in 1988, toen we nog Joegoslavië heetten, en ik een puber van 14 jaar was.

'De poëzie zit, naar mijn mening, in alles wat ik doe. Hopelijk kun je dat zien aan de taal en toon van Vaarwel, Cowboy, een roman die je ook mijn langste gedicht kunt noemen. (lachend) Ik schrijf non-lineair, in fragmenten.

'Dat acteren, en het praten in western-zinnen, is typisch iets voor een voormalig Oostblokland. In de jaren zeventig en tachtig lieten westerns ons wegdromen, volkomen irreëel, over een paradijselijk Westen. Alles uit het Westen werd verheerlijkt, tot en met blikjes en kauwgumpakjes aan toe, die werden verzameld en gekoesterd als buitenaardse wonderen.'

De western schetst een stoere wereld die nergens bestaat. Maakte die onwerkelijkheid het genre zo aantrekkelijk?

'Zoiets. De vroegste westerns die hier werden vertoond, waren easterns: die kwamen uit Rusland en Roemenië. Daar kwam geen echte cowboy of roodhuid aan te pas. Latere spaghettiwesterns werden gedraaid in Spanje door Italiaanse regisseurs.'

Zoals Karl May, de Duitse schepper van Winnetou en Old Shatterhand, toen hij zijn verhalen schreef nog nooit in het Wilde Westen was geweest.

'Ja! Ik herinner me ook een Italiaans-Duitse Winnetou-film die bij ons werd opgenomen, omdat we bossen en prairies hebben waar eventueel een indianenopperhoofd op zijn paard zou hebben kunnen rondrijden. En iedereen keek die films in zaaltjes en bioscopen, ook meisjes, omdat er verder niets op de tv te beleven was.

'Pas toen het Westen naar ons toe kwam, begon de droom af te bladderen. Die ontluistering heb ik weergegeven in het romanpersonage Ned Montgomery, ooit een rauwe kwant die je in een Sam Peckinpah-film zou verwachten, thans een alcoholische weduwnaar die op zwart zaad zit. Eindelijk is de oude held tastbaar geworden - alleen is hij in zijn nadagen en een schim van vroeger. Als de roem ten langen leste aanraakbaar wordt, blijkt hij al vervlogen.'

Helden bestaan niet.

Savicevic knikt. 'Met dit voorbehoud: Danijel, de gestorven jongen, is voor mij het enige personage dat ik oprecht een held zou kunnen noemen. In een western gaat de held altijd op zoek naar gerechtigheid. In mijn roman ontdekt de vertelster wie haar broer is geweest. Dada vindt dan geen gerechtigheid, maar wel de waarheid.'

Fictie
Olja Savicevic, Vaarwel, Cowboy.
Uit het Kroatisch vertaald door Roel Schuyt.
Bananafish; 250 pagina's; euro 15,-.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden