tv-recensieArno Haijtema

In een special van ‘Met de kennis van nu’ blijkt de zwerm als geheel sterker dan de som der vogels

Het zijn intrigerende vragen, op de meeste waarvan de wetenschap nog lang geen antwoord heeft. Hoe communiceren vogels in een zwerm? Welke bepaalt de vliegrichting en de patronen die ze vormen? Welke geeft het sein om verwarring te stichten in de buurt van een binnendringende roofvogel, zodat die gedesoriënteerd raakt en prooiloos afdruipt?

Het antwoord op deze vragen, zo bleek woensdag in de special Het geheim van de zwerm van het NTR-wetenschapsprogramma Met de kennis van nu, is een van de weinige die wél kunnen worden gegeven: geen een. In een vogelzwerm is geen leider, regisseur of choreograaf. Het is, zo legden wetenschappers uit, de zwerm zélf die zijn gedrag bepaalt. Met andere woorden: het collectief helpt te beschermen tegen dreigend gevaar. Waarmee de zwerm als geheel sterker is dan de som der vogels.

Wat geldt voor vogels geldt voor talrijke diersoorten: schapen, vissen, sprinkhanen, bijen. Als kudde, school of zwerm bewegend in prachtig vloeiende formaties vormen ze als het ware één lichaam dat slimmer is dan de – met alle respect voor de schepping – beperkte intellectuele eigenschappen van de eenling. Met de kennis van nu sprak met, vooral, biologen die het gedrag analyseren van dieren in het veld en laboratoria van het Duitse Max Planck Instituut.

Wat me vooral bijbleef is dat het onderzoek engelengeduld vergt. Eerst weigert een sprinkhaan in het lab op het gewenste moment te lopen. Dan weer schudt een spreeuw – zwermvogel van de buitencategorie – het koddige, topzware rugzakje af waarin apparatuur zit die zijn vluchtgedrag en schrille roep registreert. Vogel vangen. Proefopstelling heropbouwen. Diepe zucht: opnieuw beginnen.

Met een robotvalk deed een Nederlandse bioloog onderzoek naar vluchtende ganzen. Kwam de robotrover dichtbij, dan stichtte de zwerm wild fladderend verwarring. ‘Het verwarringseffect’, noemde de bioloog het ernstig. Ze stelde dat vogels in een zwerm hun gedrag laten bepalen door zeven soortgenoten in hun nabijheid, die ze voortdurend in de gaten houden.

Veel, te veel, aandacht was er voor de pogingen van Hongaarse wetenschappers om zestig zelfsturende drones zwermgedrag te laten vertonen. Wetenschappelijk was het experiment een succes, maar visueel een anticlimax: nog geen schim van de vijfsterrenchoreografie die spreeuwen ten beste geven.

Belangwekkende vraag was of de mens zwermgedrag kan aanleren en onze ‘collectieve superintelligentie’ die van het individu kan overtreffen. Zouden we gezamenlijk net zo slim kunnen zijn als een bijenvolk dat op zoek naar een nieuwe nestelplek honderden verkenners eropuit stuurt? Die dragen informatie aan en maken hun enthousiasme voor de door hun onderzochte locatie kenbaar door meer of minder met hun lijf te trillen.

Woensdag schold een demonstrant tegen knevelende mondkapjes in Rotterdam een verslaggever van de ‘mainstream media’ (de Volkskrant) uit voor ‘schaap’. Vermoedelijk een kwestie van tijd dat de verslaggever dit niet als een belediging wegens veronderstelde slaafse volgzaamheid, maar als een compliment voor superslim zwermgedrag beschouwt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden