In een poging de liefde van zijn leven terug te winnen, schiep cineast Godard revolutionaire cinema

Jean-Luc Godards meesterwerk Vivre sa vie had maar één doel: het terugwinnen van zijn eerste vrouw, Anna Karina. Hoe moeilijk het was om een relatie te hebben met de nouvelle vague-prins, blijkt ook in biopic Le redoutable, over zijn tweede huwelijk.

De Franse actrice Anna Karina met fans. Beeld afp
De Franse actrice Anna Karina met fans.Beeld afp

Hoe red je als meestercineast je huwelijk? In elk geval niet door de woning van je echtgenote te vernielen. Dat is wat de destijds 30-jarige Jean-Luc Godard deed toen hij in de nacht van 21 november 1961 hoorde dat zijn muze, actrice en fotomodel Anna Karina (toen 21), was vreemdgegaan met acteur en regisseur Jacques Perrin. Van Karina's meubels tot haar teddyberen, alles ging eraan, waarop Karina instortte en een overdosis slaappillen nam. Ze overleefde de zelfmoordpoging, maar de breuk tussen de twee geliefden leek een feit.

Er zat nog maar een ding op voor Godard. Hij schonk Karina een film. Over een jonge prostituee, een ambitieuzer en ernstiger project dan hun eerdere samenwerkingen. Een film die haar op de kaart zou zetten als serieuze actrice en die nieuwe vertelvormen zou verkennen om Karina's talent te laten stralen.

Frisheid

Dat is wat Vivre sa vie (1962), vanaf vandaag in een digitaal gerestaureerde kopie te zien, zo fraai en bijzonder maakt: Godard schiep, in een poging de liefde van zijn leven te herwinnen, revolutionaire cinema. Niemand had eerder gedurfd zo veel tijd vrij te maken voor elegant gestileerde close-ups van zijn hoofdrolspelers. En niemand had eerder gedurfd zijn heldin zo lang te filmen terwijl ze vrijuit over het leven filosofeert. De Franse en internationale cinema mag inmiddels barsten van dergelijke praatscènes, dat doet niets af aan de overrompelende frisheid waarmee Godard ze in Vivre sa vie persoonlijk uitvond. En dat allemaal als ultiem verzoeningsgebaar.

De tumultueuze romance tussen Godard en de Deense, in Parijs gevestigde Karina begon in 1960, toen zij amper 20 was. Tijdens de opnamen van hun eerste gezamenlijke film Le petit soldat verklaarde de tien jaar oudere Godard Karina de liefde, waarna zij haar toenmalige relatie voor hem verbrak. De witte bloemetjesjurk die ze in Le petit soldat draagt, gaf Godard haar na hun eerste nacht in zijn hotelkamer.

Affiche voor Deux ou trois choses que je sais d'elle (1967) Beeld
Affiche voor Deux ou trois choses que je sais d'elle (1967)Beeld

Tegenslag

Al snel werden Karina en Godard hét koppel van de nouvelle vague, de frisse wind die dankzij filmvernieuwers als Godard, François Truffaut en Eric Rohmer door de Franse cinema waaide. Achter de schermen botste het echter voortdurend tussen Karina en Godard. Terwijl hij bezig was zichzelf artistiek gestalte te geven, bakte hij er als echtgenoot weinig van. 'Dan ging hij sigaretten halen en zag ik hem drie weken lang niet meer', aldus Karina in een interview met The Guardian uit 2016. 'Was hij in Zweden Ingmar Bergman opzoeken, of William Faulkner in Amerika.'

Ook toen Karina, enkele maanden zwanger, hun kind verloor, liet Godard haar wekenlang alleen. Die tegenslag, het floppen van hun tweede film Une femme est une femme (1961) plus het feit dat Godard niet wilde dat Karina in commerciële films speelde, dreven de twee uit elkaar. Tot Karina's affaire met Perrin uitmondde in een verwoest appartement en een mislukte zelfmoordpoging. De pers schreef al over een mogelijk huwelijk tussen Karina en Perrin, toen Godard en Karina begin 1962 hun plannen voor Vivre sa vie bekendmaakten.

Affiche voor La Chinoise (1967) Beeld
Affiche voor La Chinoise (1967)Beeld

Close-up

Het werd Karina's film, of Godards film voor en om haar, met een camera die begeert wat voor de regisseur onbereikbaar dreigt te worden. Karina is in elke scène van Vivre sa vie te zien, omringd door onbekende, non-descripte acteurs die haar charisma nog beter doen uitkomen. Elke close-up van Karina voelt verliefd aan, of we haar nu in het gezicht zien, van opzij of slechts haar achterhoofd in beeld is.

Om te benadrukken hoe groots Karina als actrice kon zijn, veranderde Godard bovendien drastisch van toon. De fragmentarische, uit-de-losse-polsregiestijl die dankzij zijn doorbraakfilm À bout de souffle (1960) zo hip was geworden, maakte plaats voor minutenlange, zorgvuldige takes die volledig vertrouwden op Karina's kunnen en op de zeggingskracht die ze haar teksten gaf. 'Wat ik te zeggen heb, zeg ik niet zelf maar leg ik mijn personages in de mond', zei Godard destijds in een interview, als verdediging van de ongewoon uitgebreide dialogen in Vivre sa vie. 'Daarom praten ze zo overvloedig.'

Anna Karina als Nana Kleinfrankenheim in Vivre sa vie. Beeld
Anna Karina als Nana Kleinfrankenheim in Vivre sa vie.Beeld

Poëzie

Nergens werkt dit zo mooi als in de scène waarin Nana (Karina) met een vriendin in het café zit en spreekt over de intrinsieke verantwoordelijkheid van ieder individu. 'We zijn altijd verantwoordelijk voor onze daden', zegt ze. 'Ik til mijn hand op - ik ben verantwoordelijk. Ik draai mijn hoofd naar rechts - ik ben verantwoordelijk. Ik ben ongelukkig - ik ben verantwoordelijk.'

Veelzeggende woorden uit de mond van iemand die haar baantje in een platenwinkel inruilt voor betaalde seks in troosteloze hotelkamers. Maar het is vooral de versmelting van naturalisme en kunstmatigheid die de scène zo aangrijpend maakt. Karina spreekt kalm maar kwetsbaar, de woorden omvormend tot poëzie, terwijl de camera dichterbij kruipt en zij, onverwacht, recht in de lens kijkt. Een wonderlijk, intens moment; de plot lost even volledig op, de tijd lijkt door Karina's blik te worden stilgezet.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Affiche voor Le mépris (1963) Beeld
Affiche voor Le mépris (1963)Beeld
Affiche voor Vivre sa vie (1962) Beeld
Affiche voor Vivre sa vie (1962)Beeld

Ontevreden

Karina's blik in de camera wijst vooruit naar de talrijke vervreemdingstactieken die Godard zou gaan toepassen in zijn werk. In films als Pierrot le fou (1965) en Week-end (1967) wilde hij de door Hollywood aangeleerde kijkgewoonten van zijn publiek verstoren door bijvoorbeeld kakelbonte filters over de beelden te leggen of shots schijnbaar zinloos te herhalen. Toch is het effect in Vivre sa vie heel anders. De blik werkt eerder confronterend dan verstorend, alsof Nana zich rechtstreeks tot ons richt en onze deelname aan het gesprek verlangt. Misschien wilde Godard, door Karina zo lang in de camera te laten staren, vooral zelf contact met haar afdwingen. Maar of je de persoonlijke strubbelingen van het echtpaar Godard er nu wel of niet bij betrekt, de scène blijft ongewoon indringend. Dankzij zulke momenten bereikt Vivre sa vie een emotionele diepgang die Godards latere werk zelden zou evenaren.

Desondanks was Karina ontevreden met het eindresultaat. Ze vond zichzelf te lelijk overkomen. Volgens Godard-biograaf Richard Brody ondernam ze bovendien een tweede zelfmoordpoging toen Godard het 'vrolijke' einde, waarin Nana een rijkeluisleven begint als callgirl, verving door de uiteindelijke, noodlottige finale. Evenwel leek Godard in zijn oorspronkelijke opzet te zijn geslaagd. Het huwelijk was gered; de financieel succesvolle film leverde Karina lof en nieuwe, prestigieuze rollen op.

Affiche voor Masculin, féminin (1966) Beeld
Affiche voor Masculin, féminin (1966)Beeld

Geen contact

Anna Karina (77) en Jean-Luc Godard (87), die samen acht films hebben gemaakt en ooit hét stel van de nouvelle vague waren, hebben al jaren geen contact meer. Dat ligt vooral aan hem, maakte Karina (foto rechts) duidelijk in interviews. 'Hij praat met niemand meer', zei ze in 2016 tegen de website filmmakermagazine.com. 'Hij wil het kennelijk niet. Geen idee waarom niet. Wat weet ik ervan? Ik kan niet in zijn hoofd kijken.'

Paul

Toch bleef het stormen tussen de twee, waarbij Godard zijn werk steeds weer als uitlaatklep voor zijn huwelijkse frustraties gebruikte. Hij liet personages zinnen zeggen die hij woordelijk uit zijn eigen ruzies had geplukt. De mannelijke helden, vaak Paul genoemd, ontpopten zich in de worsteling met hun geliefden tot alter ego's van Godard. Tijdens de opnamen van Le mépris (1963) droeg Paul-vertolker Michel Piccoli Godards hemd, hoed, stropdas, broek en sokken, om film en werkelijkheid in elkaar te laten overlopen.

In 1964, nadat Karina opnieuw een affaire had gehad, was het definitief gedaan tussen haar en Godard. Wel maakten ze nog drie films samen, zoals de sciencefictionfilm Alphaville (1965), waarvan de opnamen min of meer met hun echtscheiding samenvielen. Tijdens het maken van de film, waarin een nachtelijk Parijs een totalitaire staat verbeeldt waar het woord 'liefde' verboden is, zette Godard andermaal zijn zinnen op een verzoening met Karina.

Opnieuw kwam hij met stille, smachtende close-ups van haar gezicht. En in de allerlaatste minuut leert Karina's gehersenspoelde personage 'Ik hou van jou' zeggen. Alsof Godard die woorden nog één allerlaatste keer uit haar mond wilde horen.

Jean-Luc Godard Beeld epa
Jean-Luc GodardBeeld epa

Meestercineast Godard wordt te simpel neergezet als antisociale neuroot. Terwijl de verwijzingen naar Godard-films laten zien dat Haza-navicius hem wél bewondert. Lees de recensie hier.

De film en de vrouw

Werk en privé liepen bij Jean-Luc Godard dusdanig door elkaar dat hij ruzies met zijn vrouw woord voor woord liet naspelen.

Vivre sa vie wordt uitgebracht als onderdeel van het mini-Godard-retrospectief dat het Amsterdamse filmmuseum Eye organiseert rond de release van Le redoutable, Michel Hazanavicius' komedie over Godards tweede, eveneens getroebleerde huwelijk met actrice Anne Wiazemsky. Het Eye-programma omvat behalve Vivre sa vie nog vier titels uit de jaren zestig, waarbij Godards werk en (romantische) privé-beslommeringen steeds weer door elkaar liepen.

Le mépris (1963)

Bijtende kijk op de filmindustrie en melancholiek portret van het einde van een huwelijk. Michel Piccoli en Brigitte Bardot herhalen woord voor woord de ruzies tussen Godard en Anna Karina, terwijl Bardot rondloopt met de zwarte pruik van Karina uit Vivre sa vie.

Masculin féminine (1966)

Volop gebruikmakend van eigenzinnige improvisatietechnieken, natuurlijk licht en direct geluid, werpt Godard een kritisch licht op 'de kinderen van Marx Coca-Cola', zoals de jonge Parijse hoofdpersonages aan het einde van de film worden genoemd. Student Anne Wiazemsky raakte door de film op slag verliefd op Godard en stuurde haar liefdesverklaring naar filmtijdschrift Les cahiers du cinema.

2 ou 3 choses que je sais d'elle (1966)

De film waaraan Godard werkte toen hij hoorde van Wiazemsky's bekentenis. Godards walging van de consumptiemaatschappij mondt uit in expressief kleurgebruik, een mozaïek-achtige plot en even vervreemdende als filosofische scènes. Godard viel voor hoofdrolspeelster Maria Vlady, maar ze gaf niet thuis en irriteerde hem mateloos met haar vlakke acteerwerk. Gelukkig verscheen Wiazemsky aan de horizon.

La Chinoise (1967)

Godard raakte in de ban van de politieke studentenkringen waarin Wiazemsky zich begaf en gaf haar een hoofdrol in zijn volgende film. La Chinoise volgt een knullige communistische terroristencel, terwijl Wiazemsky in burleske verkleedpartijtjes het door Amerika aangevallen Vietnam symboliseert, omringd door stapels Rode Boekjes.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden