Reportage

In een Batman-T-shirt 250 man regisseren

De BBC-serie War and Peace, vanaf zondag in Nederland te zien, was een hit in Engeland. Het geheim van de scenarist: zo veel Tolstoj weglaten dat het pijn doet. V bezocht de set in Litouwen.

De meeste scènes inde Britse tv-serie War and Peace zijn opgenomen in Litouwen. Het is de grootste dramaproductie van de BBC ooit. Beeld BBC 2015

Een opmerkelijke ontmoeting op het slagveld van Borodino, ten westen van Moskou: een dag voordat er in september 1812 bijna 80 duizend soldaten het leven laten in de strijd tussen de Russen en de Fransen onder leiding van Napoleon, staat de Russische prins Andrej Bolkonski wat te keuvelen met een simpele dorpeling met snor. Ze geven elkaar een kus op de wang en maken grapjes over elkaars kleding: de prins in een statig officiersuniform, de dorpeling in versleten bruine doeken.

In werkelijkheid vindt dit onderonsje niet plaats in het Rusland van 1812, maar op een grasveld in Litouwen in het voorjaar van 2015, een uurtje buiten hoofdstad Vilnius. Prins Andrej, een van de (fictieve) hoofdpersonen van Leo Tolstojs klassieker Oorlog en Vrede, is de bekende Britse acteur James Norton. De dorpeling is zijn vader (met plaksnor), die elke productie waarin zijn zoon speelt een rolletje als figurant probeert te bemachtigen. Na wat onderhandelen mocht hij vandaag op de achtergrond rondlopen, terwijl het Russische leger zich voorbereidt op de slag van morgen. Voetsoldaten warmen zich op aan kampvuurtjes en gezang van priesters klinkt. Zij wijden het fictieve slagveld in.

Vader en zoon staan op de set van de zesdelige BBC-serie War and Peace, een bewerking van Tolstojs vuistdikke roman, geregisseerd door de pas 36-jarige Tom Harper, die eerder de BBC-hitserie Peaky Blinders maakte. Vandaag, dag 72 van de 112 draaidagen, zit hij in een Batman-T-shirt achter de monitor en voert een crew van ruim 250 man aan, onder wie 180 figuranten, 20 (echte) priesters, 12 paarden en 3 Hollywood-acteurs, onder wie Paul Dano, bekend van There Will Be Blood en 12 Years a Slave. Vanaf zaterdag is de serie, die in Engeland veel kijkers trok en lyrische recensies kreeg, te zien op de Nederlandse digitale zender BBC First.

Andere bewerkingen

Het is niet de eerste keer dat de BBC het boek Oorlog en Vrede van Tolstoj tot een serie bewerkt. Al in 1972 zond de Britse omroep een 20-delige serie uit, met een jonge Anthony Hopkins in de hoofdrol als Pierre Bezoechov. Waarschijnlijk de beroemdste bewerking is de Russische speelfilm uit 1967 van regisseur Sergej Bondartsjoek, waarin hij ook Pierre speelde. De zeven uur durende film is de duurste uit de Sovjetgeschiedenis en leverde een Oscar op voor beste buitenlandse film.

Grootste dramaproductie ooit

Met een budget van naar verluidt 15 miljoen euro is War and Peace de grootste dramaproductie van de BBC ooit. In alles is de serie episch van opzet: de enorme sets, de steracteurs, de gedetailleerde kostuums, de visuele effecten, de grootschalige oorlogsscènes en de melodramatische liefdesverhalen. Maar hoe doe dat je eigenlijk, het ruim 1.300 pagina's tellende boek uit 1869 - dat vijftien jaar beslaat, over vijf aristocratische Russische families gaat en meer dan vijftien grote personages heeft - terugbrengen tot zes afleveringen van een uur die kijkers van nu aanspreken?

De man belast met deze taak is scenarist Andrew Davies. Eerder bewerkte hij de beroemde Britse romans Pride and Prejudice (Austen) en Bleak House (Dickens) tot miniseries en schreef hij afleveringen voor de Engelse en de Amerikaanse edities van House of Cards, die ook op een boek gebaseerd zijn. Zijn scripts voor kostuumdrama's kenmerken zich door tamelijk modern taalgebruik en een nadruk op de diepste drijfveren van de personages: een hunkering naar liefde en erkenning. Van de grote filosofische en existentiële vragen waar sommige van Tolstojs personages mee worstelen, blijft in deze bewerking niet veel over: de serie draait vooral om de onderlinge verhoudingen tussen de families en de personages.

Zoals zovelen die het boek in de kast hebben staan, moet ook Davies schoorvoetend toegeven dat hij Oorlog en Vrede niet had gelezen voordat hij aan dit script begon. Maar toen hij er eenmaal aan begon, zegt hij, werd hij verliefd op Natasja Rostova, de sprankelende en temperamentvolle jonge gravin, in de serie gespeeld door Lily James, bekend als Lady Rose in Downton Abbey. Davies koos ervoor zijn script te centreren rond Natasja en haar relatie tot de cynische en onbevreesde prins Andrej Bolkonski (James Norton) en de excentrieke idealist Pierre Bezoechov (Paul Dano).

Focus op seks

De vele zijpaadjes, subplotjes en filosofische, militaire en historische uiteenzettingen waar Tolstoj zo van hield, schrapte Davies - met pijn in zijn hart - bijna allemaal. Andere scènes bouwde hij juist uit of verzon hij geheel, soms tot woede van academici en Tolstoj-kenners. De scène waarin een broer en zus met elkaar in bed belanden werd onderwerp van een verhit debat in Engeland en ook de focus op seks kwam onder vuur te liggen. Davies verdedigde zijn keuze in Britse kranten. Volgens hem hintte Tolstoj wel degelijk op een incestueuze relatie, maar kon hij in zijn tijd zo'n scène onder geen beding expliciet beschrijven.

En de overdaad aan seks? Dat zit er inderdaad ruimhartig in, geeft hij toe. 'Oorlog en Vrede is eigenlijk één grote soap', zegt ook regisseur Tom Harper tussen de opnamen door. 'We concentreren ons op de ontwikkelingen van de personages. Dat is de tijdloze aantrekkingskracht van het verhaal: intriges, jaloezie, hebzucht, hartstocht en, ja, ook lust.'

Een dag later in Vilnius bezoeken we de set waar alle huiselijke scènes worden gedraaid. De oude tapijtfabriek is van buiten een typische grijze Sovjet-kolos. De motregen en het grauwe parkeerterreintje dragen bij aan de troosteloze industriële sfeer. Paul Dano staat in vol ornaat, met een zware lange jas en hoge laarzen, half beschut tegen de regen in de deur van zijn trailer een sigaretje te roken.

Lily James als Natasja Rostova. Beeld BBC 2015

Litouwen

De opnamen vinden plaats in Litouwen vanwege de gunstige belastingregelingen voor filmmakers. Eerder zijn er delen in Sint-Petersburg opgenomen, waaronder de balscènes die zich afspelen in het Winterpaleis, maar verder is Rusland zo veel mogelijk gemeden als setlocatie; de gespannen diplomatieke verhoudingen maken het niet makkelijk om samen te werken met de Russische overheid.

Binnen in de fabriekshal hangt een briefje: 'wifi: warandpeace, password: levtolstoy'. Vrouwen in klederdracht lopen af en aan en iedereen maant elkaar tot stilte als de camera draait. Langs kledingrekken vol uniformen, stapels gewonde neppaarden, kanonnen van piepschuim en andere decorstukken leidt de setmanager ons naar de opname. Als een zwaar gordijn opzij gaat, verschijnen de prachtig nagebouwde 19de-eeuwse vertrekken van de familie Rostov. Aan de muur hangen afdrukken van oude schilderijen die met toestemming van de Hermitage gekopieerd zijn. Kandelaren, vazen en kroonluchters mogen niet worden aangeraakt; sommige zijn origineel, andere van plastic.

Tussen de opnamen door leest actrice Greta Scacchi, die gravin Rostova, de moeder van Natasja, speelt, een dik boek. Een blik op de kaft bevestigt het vermoeden: Oorlog en Vrede. Als ze weer moet spelen, slaat ze het boek dicht met een potlood op de juiste pagina's. Er wordt een scène opgenomen zoals er meerdere zijn in het boek: de Russische aristocraten maken zich zorgen over hun reputatie vanwege een schandaaltje. 'Denk je dat we dit stil kunnen houden?', zegt gravin Rostova tegen haar man, gespeeld door Ade Edmondson. 'Als mensen hierachter komen, zijn we geruïneerd!'

Juiste uiterlijk

'Voor de Russische aristocratie draaide alles om reputatie en het ophouden van de schijn', zegt Scacchi even later na de opnamen. 'Hoewel de familie Rostov grote landhuizen heeft, is er een constant geldtekort, ook door het gokprobleem van zoon Nikolaj. Er is strenge sociale controle onder de elite en iedereen is telkens bezig om verbonden te smeden en de toekomst veilig te stellen.' Deze thematiek is herkenbaar voor kijkers, denkt Scacchi. 'Iedereen heeft altijd het beste voor met zijn eigen familie. En soms ga je daarin verder dan moreel verantwoord is.'

'Dit is de grootste klus die ik ooit heb gedaan', zegt kostuumontwerper Edward K. Gibbon, die eerder voor producties werkte als The Honourable Woman, Black Mirror en Skins. Hij leidt ons langs de haast eindeloze rekken met legeruniformen, berenvellen, bontjassen, baljurken en andere kledij, waarvan het merendeel ter plekke in Vilnius is gemaakt. In totaal gaat het om tweeduizend verschillende kostuums en duizenden props, zoals musketten, zwaarden, helmen, militaire bepakking en sieraden.

Gibbon baseerde zich grotendeels op het boek en op schilderijen om het juiste uiterlijk na te bootsen. 'Maar je moet oppassen met schilderijen', zegt hij. 'Mensen worden er altijd mooier op gezet, met meer medailles en zonder vlekken op hun kleding.' Uniformen waren een statussymbool in Rusland in die tijd. Gibbon: 'Dus generaals, officiers en soldaten droegen hun uniform ook op feesten.'

Hoewel er vele experts - onder meer historisch, militair, architecturaal - zijn geraadpleegd, kan niet alles accuraat zijn, zegt Gibbon. 'Er waren elk jaar nieuwe uniformen. Dat gaan we natuurlijk niet allemaal namaken. Wat we wel geprobeerd hebben te vatten, is de mode in die jaren. In het begin van het verhaal, in 1805, laten de Russen zich inspireren door de Franse mode en cultuur: veel wit en elegante ontwerpen. Later bloeit het nationalisme op en herontdekken de Russen juist hun eigen cultuur, met bijvoorbeeld felle kleurencombinaties en meer boerenkleren.'

Terug op het slagveld van Borodin, komt Pierre Bezoechov na een lange reis te paard aan en meldt zich voor de strijd. Een rookmachine blaast mist het veld op en een camera glijdt over een rails naar Pierre toe. Bij de derde take gaat een telefoon af. Een figurant haalt een mobiel uit zijn kniehoge laars. Regisseur Harper zucht en schreeuwt: 'Cut!' Tijd voor een pauze.

James Norton als prins Andrej Bolkonski. Beeld BBC 2015

Kracht van het verhaal

In de Litouwse zon legt Harper nog een keer uit wat volgens hem de kracht van het verhaal is. 'Hoewel het allemaal steenrijke aristocraten zijn, kun je je toch herkennen in hen, omdat ze domme fouten maken, uit blinde ambitie of liefde. Tegelijkertijd gaat het over de grote maatschappelijke vragen: hoeveel leed is het voeren van een oorlog waard? Hoe belangrijk is het om te horen bij een sociale klasse? Blijf je trouw aan je idealen?' Dan, half lachend: 'En natuurlijk de klassieker: heeft het leven zin of is het betekenisloos?

Als de scène er een uur later eindelijk op staat, is het tijd om te gaan lunchen. Prins Andrej gaat nog even op de foto met de dorpeling. Vader en zoon Norton lachen ongemakkelijk, terwijl moeder, die ook mee is vandaag, de foto maakt. Een familiekiekje uit Litouwen, met een vleugje Tolstoj.

War and Peace gaat zaterdag 13 februari om 22.00 in première bij BBC First met een dubbele aflevering. Daarna steeds op zaterdag 22.00 uur.


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden