oog voor detail

In dit detail voel je de kracht van de massa: je hoort de leuzen en politiepaarden er bijna bij

Detail uit Yellow Painting of Burning City 1. Beeld Lumen Travo
Detail uit Yellow Painting of Burning City 1.Beeld Lumen Travo

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: toeschouwer.

De eerste keer dat ik de magie van een menigte voelde was tijdens het benefietconcert Live Aid in 1985. Ik was kind, we keken het op televisie, de hele buurt kwam langs en rond etenstijd trad Queen op. De massa mensen die op het nummer Radio Ga Ga ritmisch in de handen klapte. Soms voerde de camera over hun schouders mee richting podium. Die blik van de camera zorgde ervoor dat ik ertussen stond. Nou ja, zo voelde het. Onderdeel van al die mensen die bewegen als één organisme, begeesterd over wat zij voor zich zien. Dat er ook een eng randje aan zulk massagedrag zit, leerde ik pas veel later.

Het had niks met activisme te maken, maar een dergelijk gevoel kun je ook goed krijgen als je actievoert. Bij de Black Lives Matter-protesten vorig jaar was ook op televisie deze kracht van de massa te voelen. Een kracht die je in dit detail voelt, staande voor een brandende straat in de nacht. Je hoort de leuzen, de politiepaarden en waterkanonnen er bijna bij. Het is geschilderd door Atousa Bandeh, ik kom er zo op terug.

null Beeld Lumen Travo
Beeld Lumen Travo

Atousa Bandeh, Yellow Painting of Burning City 1, 2020, acryl op doek, 70 x 100 cm, galerie Lumen Travo Amsterdam, op afspraak te zien aldaar t/m 8 mei.

Televisie kan je deelnemer maken van iets waar je niet zelf bij bent. Dat heeft televisie gejat van de kunst. Kijk maar naar het 17de-eeuwse schilderij met de lijken van de gebroeders De Witt in het Rijksmuseum. Ik stond er nauwelijks bij stil waarom ik me direct onderdeel voel van de menigte die de broers heeft opgehangen. Het komt door een detail rechtsonder. Een man over wiens schouder wij meekijken. Hij heeft een fakkel vast, en omdat we recht achter hem staan, voelt het alsof we bij hem horen. Team Oranje. Want het waren de Oranjegezinden die het bloed van broers De Witt wilden. Meekijken over iemands schouder is een geweldige kunstenaarstruc. Eerder schreef ik hoe dit werkt met figuren die je op de rug ziet, je gaat vanzelf met hen mee naar de verte kijken; dit is de overtreffende trap ervan. Zo dicht staan op iemand in de voorgrond, dat is niet meer alleen meekijken, dat is ín de massa staan.

Detail uit De lijken van de gebroeders De Witt. Beeld Rijksmuseum
Detail uit De lijken van de gebroeders De Witt.Beeld Rijksmuseum
null Beeld Rijksmuseum
Beeld Rijksmuseum

Jan de Baen, De lijken van de gebroeders De Witt op het Groene Zoodje in Den Haag, 1672-75, Rijksmuseum Amsterdam.

Atousa Bandeh heeft het nu omgedraaid; het gevoel aanwezig te zijn bij protesten die aan de andere kant van de wereld plaatsvinden, vanwege televisiebeelden, heeft ze een plek gegeven in haar schilderijen. Protesten uit Hongkong, Portland, Thailand, Chili, en Belarus kwamen afgelopen jaar onze huiskamers binnen. Wie empathie heeft met de demonstranten, kon zich deel van de massa voelen. Bandeh laat zien hoe dat werkt; de illusie ergens anders te zijn, of misschien zelfs iemand anders. Ze laat zien wat de visuele kracht is van een massaprotest, hoe triviale dingen als een vuist of knielen een iconisch beeld kunnen vormen waar enorme macht vanuit gaat. In dit schilderij kijken we precies zo over de schouder mee als bij de verminkte, opgehangen lijken van de broers De Witt.

Atousa Bandeh is een veelkunner, ze is opgeleid als natuurkundige en sterrenkundige in Iran, als schilder in Groningen, en ze maakt ook video-installaties en tekeningen. Haar schilderijen in deze nieuwe serie vormen een soort mediacommentaar. Je voelt de machteloosheid én de kracht van televisiebeelden. Door de vluchtige beelden van het protest van de machtelozen ‘te verwerken’ in haar schilderijen, geeft ze het tijdelijke een blijvende waarde.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden