'In dienst van het verhaal is de familie Moszkowicz gespaard'

De vader wist de hel te overleven en zich op te werken tot de bekendste adcocaat van Nederland. Maar zijn zoons kwamen ten val. De makers van De Maatschap wilden weten hoe dat kwam.

De cast van De Maatschap: Pierre Bokma (midden) als de vader, met zijn zonen (vanaf links) Xander van Vledder, Daan Schuurmans, Diederik Ebbinge en Guy Clemens.Beeld VPRO / Michel Schnater

Op 14 april 2016 stopte er een politiebusje voor het huis van de schrijvers Alma Popeyus en Hein Schütz op het Groningse platteland. Hun scenario van De Maatschap, een televisie-serie over een veelbesproken Nederlandse advocatenfamilie in wie onmiddellijk de Moszkowicz-dynastie kan worden herkend, was al voltooid. De opnamen waren in volle gang.

Drie mannen stapten uit en liepen naar de voordeur van het huis. Haar eerste gedachte, volkomen geïntimideerd: een van de kinderen. 'We schrokken ons wezenloos. Wie is er dood?'

Popeyus en Schütz deden de deur open. Een vierde man, een slotenmaker, hoefde daarom niet uit het busje te stappen. De politiemensen waren gekomen om alles in huis in beslag te nemen dat met het scenario te maken had. 'Het was ongelofelijk schofterig', zegt Popeyus.

Ze is nog steeds woedend. 'We mochten niemand bellen, geen advocaat, of de VPRO, en we mochten geen stap verzetten in ons eigen huis. Onze mailboxen werd leeggehaald en als we niet meewerkten, hadden we onze laptops moeten inleveren. Het kwam hard aan.'

Alle aanvallen ten spijt

De man die het huisbezoek met een juridische aanval in gang had gezet, beweerde dat hij op een andere manier geen inzage in het script kon krijgen. 'We wilden niet meewerken, volgens hem, terwijl hij ons niet heeft benaderd. Hij heeft zelfs geen mailtje gestuurd.'

Het was niet de eerste poging van Robert Moszkowicz en diens representant, zijn zoon Yehudi, om de makers van De Maatschap te dwarsbomen. Vader en zoon lieten geen juridische mogelijkheid onbenut om te voorkomen dat de vierdelige serie over hun familie zou worden uitgezonden.

Kort gedingen, een WOB-procedure (Wet openbaarheid van bestuur): producent Dutch Mountain Film en de VPRO werden voortdurend en langdurig onder vuur genomen. Zonder succes: alle aanvallen werden afgeslagen. Woensdagavond gaat op NPO 2 de serie van start waarin de opkomst van het advocatenimperium Moszkowicz/Meyer wordt getoond - en de ondergang.

Laatste aanval

Ook de laatste aanval van Robert Moszkowicz op de makers van De Maatschap is afgeslagen. Het Gerechtshof Amsterdam bevestigde dinsdag dat geen inbreuk is gemaakt op zijn boek De Straatvechter. Evenmin worden volgens het Hof door de serie de eer en goede naam van Moszkowicz aangetast. Moszkowicz eiste een uitzendverbod. De proceskosten, opgelopen tot bijna 22 duizend euro, komen voor zijn rekening.

Niet de hele familie Moszkowicz verzette zich. Het schrijverspaar Popeyus en Schütz werd in de voorbereiding vriendelijk te woord gestaan door de twee 'Maastrichtse' broers, David en Max Moszkowicz junior. De reactie van de bekendste telg, Bram, was voor de makers eveneens bemoedigend. 'Ze doen maar', zei hij laconiek.

Het ijs is glad, in dit tv-genre. In het verleden kregen tv- en filmmakers die privélevens fictionaliseerden, te maken met verzet van onder meer Johan Cruijff en Willem Holleeder. De laatste vreesde, ironisch genoeg, 'imagoschade' toen bekend werd dat een film over de ontvoering van Heineken zou worden gemaakt.

De gebruikelijke disclaimer die voor elke aflevering van De Maatschap wordt getoond, is uitgebreider dan gewoonlijk. De serie wordt een 'gedramatiseerde interpretatie van zorgvuldig uit verschillende bronnen gewonnen informatie' genoemd. 'Feiten en fictie zijn vermengd. De makers hebben geenszins beoogd een waarheidsgetrouwe versie van de gebeurtenissen en karakters weer te geven.'

Tragische vloek

De hoofdlijn van De Maatschap is waarheidsgetrouw, met het oorlogstrauma van pater familias Max Moszkowicz (zijn vader, moeder, broer en zus werden door de Duitsers vermoord en hij overleefde twee vernietigingskampen), diens opkomst als strafrechtadvocaat en de zoons David, Max jr, Robert en Bram die in zijn voetsporen treden, aanvankelijk met succes.

De sfeer van het familieverhaal met maatschappelijke componenten is duister en noodlottig, de overheersende rol van familiehoofd Matthias Meyer (Pierre Bokma) beklemmend. Wanneer hij zijn eigen zoon verdedigt in een drugszaak, spreekt hij over een tragische vloek die hij als vader ongewild en onbedoeld over zijn nageslacht heeft uitgestort. Die tragische vloek, een uitvloeisel van zijn helletocht in Duitsland, is de kiem van de latere gebeurtenissen.

Popeyus en Schütz (beiden 1949) zijn gerenommeerde scenarioschrijvers. Ze werken al ruim veertig jaar samen. In 2012 kregen ze het verzoek of ze het scenario voor een tv-serie over de familie Moszkowicz wilden schrijven.

De familie Moszkowicz in Maastricht, 25 mei 1982, vanaf links: David, Bram, Max, Robert en Max jr.Beeld Leo van Velzen / Hollandse Hoogte

Hoewel de publiciteit zich destijds massaal richtte op Bram Moszkowicz - hij werd uit het ambt gezet - dachten zij in eerste instantie aan de vader. 'Dat komt door onze leeftijd.' Max Moszkowicz was jarenlang de bekendste advocaat van Nederland, niet in de laatste plaats dankzij een column in De Telegraaf.

Popeyus: 'De eerste vraag die bij ons opkwam was: hoe kon dit gebeuren? Die vader die in zijn eentje terugkeerde uit Duitsland, dan die opkomst en daarna die diepe val van de zoons? Dat was de enige reden waarom we het wilden schrijven. Al die breed in de publiciteit uitgemeten akkefietjes van Bram interesseren ons niet veel.'

Ze werden in de voorbereiding bijgestaan door een researcher. Zelf lazen ze boeken, De Straatvechter van Robert Moszkowicz onder meer, bekeken ze afleveringen van Ivo Niehe-shows en Zomergasten, raadpleegden ze bronnen op internet en spraken ze met mensen die de familie goed kennen, ook uit de magistratuur.

Het materiaal was overdadig. 'We hadden genoeg voor acht afleveringen.'

Schütz: 'We hebben de enorme hoeveelheid research geabsorbeerd en een beeld gekregen van die mannen en de gebeurtenissen. Van daaruit zijn we gaan schrijven. Soms hebben we anekdotiek uit de werkelijkheid gebruikt, soms hebben we dingen verzonnen. We hebben onze eigen dramatische personen gecreëerd.'

Mede daarom wordt voor elke aflevering de disclaimer zo nadrukkelijk getoond en is de familienaam aangepast. 'In het theater weet je dat het fictie is, maar naar tv kijk je anders, dan wordt vaak gedacht dat de werkelijkheid wordt weergegeven. Dat proberen we weg te nemen. Dit is onze artistieke kijk op deze familie, en van de regisseur.'

Moszkowicziaans accent

Een scenario is slechts een halffabricaat, zegt Popeyus. De regisseur, Michiel van Jaarsveld (1970), maakte keuzen die de serie zo'n waarachtig karakter geven. De sterke cast toont fysieke gelijkenissen met de vader (Pierre Bokma) en de vier zoons (Guy Clemens, Daan Schuurmans, Diederik Ebbinge en Xander van Vledder).

De advocaten spreken Limburgs dialect, op een geloofwaardige manier. De jonge Max Moszkowicz/Matthias Meyer wordt gespeeld door Maarten Heijmans, de anderen spelen zowel de jonge als de oudere versie van hun personage.

Daarmee maakte Van Jaarsveld het zichzelf niet makkelijk. Ook vanwege het 'typische golvende Moszkowicz-haar' moest bij de opnamen veel met pruiken worden gewerkt. 'Ik ben op zoek gegaan naar naturelle geloofwaardigheid, maar door de combinatie van die pruiken en het Limburgse accent was er een groot risico op kunstmatigheid.'

Mede door, tamelijk ongebruikelijk, extra repetitietijd te claimen, kon die valkuil worden omzeild. Het Limburgs werd tijdens de opnamen beoordeeld door een dialoogcoach en door twee acteurs, Bokma die jaren in Maastricht woonde en Limburger Van Vledder.

Van Jaarsveld: 'En gelukkig staat het Moszkowicziaanse accent los van de rest van Limburg. De typische dictie van Bram hoor je in Limburg niet terug, dus we mochten iets eigens creëren. Dat maakte het wat makkelijker.'

Opnieuw Moszkowicz

Met De Maatschap hernieuwde regisseur Michiel van Jaarsveld zijn kennismaking met de familie Moszkowicz, na 25 jaar. Net afgestudeerd aan de Filmacademie werkte hij in 1992 mee aan de tv-serie Recht voor z'n Raab. Die was gebaseerd op gebeurtenissen uit de praktijk van mr. Max Moszkowicz sr. De hoofdpersoon was advocaat Bram Raab, gespeeld door André van den Heuvel. Voor Van Jaarsveld was het een startpunt van een succesvolle loopbaan. Hij regisseerde onder meer de films Drift (2001) en Papa's tango, de tv-serie Stellenbosch (2007) en de kinderserie Sams kerst (2015).

De regisseur viel voor de 'on-Nederlandse flamboyance' van de familie, het 'duistere, diepe lijden' en de tragiek. 'Eerst stijgen ze ver boven het maaiveld uit, en daarna worden ze keihard naar beneden getrokken.'

Voor een moreel dilemma zag Van Jaarsveld zich niet geplaatst, hoewel in De Maatschap een schrijnend beeld wordt geschetst van een familie. 'Waar ik me het meeste zorgen over maakte was de integriteit. Het moest integer zijn.'

Het is gelukt, zegt hij. 'Dat komt vooral omdat het zwaartepunt niet bij de schandalen liggen. We plaatsen al het rumoer rond de familie Moszkowicz juist in een groter verband. Het is veel meer dan een familiegeschiedenis geworden.'

De familie zou volgens Van Jaarsveld zelfs baat kunnen hebben bij de serie. 'We hebben niet alle biografische gegevens gebruikt. De kijkers moeten de hoofdpersonen willen volgen. We wilden ze daarom niet te onsympathiek maken. In dienst van het verhaal zijn ze gespaard.'

Alma Popeyus: 'Wat we voelden, tijdens het schrijven, was mededogen. We hebben De Maatschap niet geschreven om de familie te bashen, maar we gaan het venijn niet uit de weg. Compassie is geen water bij de wijn doen. Compassie is proberen te begrijpen.'

De Maatschap, vier delen, vanaf woensdag op NPO 2, 20.25 uur, VPRO.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden