In deze novelle over een weesmeisje dat nu eens niet zielig is, is Swift op zijn allerbest

Hans Bouman

De personages uit de romans van Graham Swift (67) zijn altijd delvers geweest: speurders naar cruciale gebeurtenissen uit het verleden. Pas door dat verleden te kennen, kunnen ze hun heden begrijpen. Van vroege boeken als zijn debuut The Sweet Shop Owner (1980) en Waterland (1983), waarmee Swift zijn naam vestigde, tot het met de Booker Prize bekroonde Last Orders (1997) en het beklemmende Tomorrow (2007) was het motto altijd: 'volg het spoor terug'.

Vaak speelden die romans in een kort tijdsbestek, maar hadden hun bespiegelingen betrekking op een periode van vele decennia, zelfs een heel leven.

In zijn novelle Moeders zondag (Mothering Sunday) geeft Swift deze traditie een nieuwe dimensie. Opnieuw spelen de beschreven gebeurtenissen zich af gedurende een korte tijdsspanne, een aantal uren op zondag 30 maart 1924: 'Moeders zondag', een Engelse christelijke feestdag en een soort voorloper van het huidige, in mei gevierde Moederdag.

Geheime relatie

In de openingsscène van het boek ontmoeten we hoofdpersoon Jane Fairchild, het 22-jarige dienstmeisje van de familie Niven. Ze ligt nog na te genieten van haar vrijpartij met Paul Sheringham, telg van een naburige welgestelde familie, met wie ze een geheime relatie onderhoudt. Paul heeft geen tijd om na te genieten. Hij moet naar de lunchafspraak met zijn aanstaande echtgenote, Emma Hobday, en hun beide ouders. Zowel Jane als Paul beseft: dit was hun laatste samenzijn.

Waar de personages in Swifts eerdere romans voortdurend teruggingen in de tijd, betreffen Janes overpeinzingen verleden, heden en de toekomst. We leren dat ze een weeskind is, op haar 16de in dienst getreden bij de familie Niven. Dat ze net als het andere huispersoneel in Engeland vandaag vrijaf heeft gekregen om haar moeder te bezoeken maar uiteraard niemand heeft om naartoe te gaan, en daarom na haar avontuurtje maar wat rondhangt en een boek van Joseph Conrad leest.

Maar nee, dit is geen treurig verhaal van een jonge, kansarme vrouw die door de bevoorrechte klasse wordt uitgebuit. Daarvoor is Jane een te sterke persoonlijkheid. Bovendien zijn de tijden veranderd. Zowel de Nivens als de Sheringhams zijn zwaar getroffen door de Eerste Wereldoorlog en zijn maatschappelijke nasleep. Beide families hebben twee zoons verloren, en op een dienstmeisje en een kok na hebben ze al hun personeel zien vertrekken.

De zelfingenomen Paul, die via een financieel profijtelijk huwelijk zijn status hoopt te behouden, is een relict uit verleden. Jane is de toekomst. Zij vertegenwoordigt een nieuwe generatie die op eigen kracht haar leven opbouwt.

Onderliggende boodschap

Om dit te benadrukken heeft Swift dit boek niet opgezet als een terugblik, maar gunt hij de lezer voortdurend kijkjes in Janes toekomst. Waar de intellectueel beperkte Paul in een bordkartonnen wereld leeft en de schijn ophoudt dat hij hard studeert voor jurist, is Jane gedreven en intelligent. Ze leest niet alleen, maar schrijft ook, en zal zich in de toekomst ontwikkelen tot een internationaal gerenommeerd auteur.

Moeders zondag is verraderlijk eenvoudig van opzet en lijkt soeverein maar ingetogen voort te kabbelen, totdat de lezer - net als de personages - iets over de helft van het boek een ijzingwekkende mededeling krijgt, die tevens de onderliggende boodschap van deze novelle belichaamt. Al komt de beschreven gebeurtenis misschien niet eens onverwacht.

Dit is Graham Swift op de toppen van zijn kunnen: een zeldzaam trefzekere combinatie van een elegie om het verleden en een lofzang op de toekomst, in een boek dat tintelt van vitaliteit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden