Analyse De goeroe

In de yogaschool hangt de besmette goeroe gewoon aan de muur

Beeld Arno Bosma

Na beschuldigingen van seksueel misbruik werden acteurs uit films geknipt (Kevin Spacey) en muzikanten geboycot door radiostations (R. Kelly, Michael Jackson). Maar in de yogawereld blijven foto’s van besmette goeroes hangen.

Psychiater Yvonne Leezer (32) uit Den Haag ontdekte een paar jaar geleden de heilzame werking van yoga, en dan meer specifiek van ashtanga yoga. Meerdere keren per week rolde ze haar matje uit in de studio van Delight Yoga, een school met locaties in Den Haag en Amsterdam. Leezer voelde zich er heerlijk bij: even je hoofd helemaal leegmaken, elke spier in je lijf oprekkend.

Ashtanga is een van de vele yogastijlen. Andere zijn bijvoorbeeld: vinyasa, hatha, jivamukti, iyengar, bikram, kundalini en yoga nidra. Elk van deze stromingen kent zijn oorsprong bij een goeroe of leermeester in India. Voorgangers die een inspiratiebron zijn voor yogabeoefenaars wereldwijd en vaak zelfs worden aanbeden.

Leezer had zich niet heel specifiek verdiept in de goeroe die wordt gezien als de grondlegger van haar favoriete yogavorm, Pattabhi Jois (1915-2009). Net als veel Nederlandse leeftijdgenoten beoefent ze yoga gewoon omdat ze zich er lekker bij voelt. En ashtanga, dat fysiek veeleisend is en in het Westen populair werd nadat sterren als Madonna en Gwyneth Paltrow er hoog over hadden opgegeven, beviel haar toevallig het best. Dat er in de lessen bij Delight uitspraken van goeroe Pattabhi Jois worden aangehaald en foto’s van de kale hindoe de studio sieren, deed haar aanvankelijk weinig.

Pattabhi Jois, de bedenker van ashtanga-yoga, raakte leerlingen op ongepaste wijze aan. Beeld Magnolia Zuniga

Tot ze deze zomer stuitte op een Instagrambericht dat in yogakringen veel opschudding veroorzaakte. Sharath Jois, de kleinzoon van Pattabhi Jois (onder volgers bekend als Guruji) die tegenwoordig het lucratieve ashtanga-opleidingscentrum in het Indiase Mysore runt, plaatste daar in juli plots het volgende bericht:

‘Als ik terugdenk aan het leren van asana’s (yogahoudingen, red.) van mijn grootvader, doet het me ongelooflijk verdriet dat ik ook zag hoe hij ongepaste aanrakingen deed. Ik begreep het niet en voelde me hulpeloos. Het spijt me dat het leed heeft veroorzaakt bij zijn leerlingen. Na al die jaren voel ik nog steeds het verdriet om mijn grootvaders handelen.’

Voor Leezer is het aanleiding om zich te verdiepen in de misdragingen van Jois. ‘Ik begon erover te lezen en het bleek al veel langer te spelen’, vertelt ze. Vlak na zijn dood in 2009 kwamen de eerste beschuldigingen naar buiten van yogacursisten die zeiden dat hij tijdens workshops met zijn vingers in hun vagina zat of met zijn geslachtsdeel tegen hun kruis schuurde. Op oude foto’s en video’s is te zien hoe Jois vrouwen die met hun benen in de nek op een yogamatje liggen, in hun kruis betast.

Publiek geheim

Het patroon verloopt zoals bij meer #MeToo-zaken – een bij insiders al jarenlang bekende misstand leidt ineens tot ophef. In dit geval doordat een publiek geheim nu officieel is bevestigd door kleinzoon Sharath: Pattabhi Jois hield zijn handen niet thuis.

Tot haar verbazing hoort Leezer er tijdens haar ashtanga-sessies niets over. En een paar dagen later leest ze in de nieuwsbrief van haar yogastudio: ‘Vandaag, op de dag van de volle maan vieren we Guru Purnima, ook wel beschouwd als de verjaardag van Sri K. Pattabhi Jois. (...) We zijn dankbaar voor zijn lessen en vereerd dat we zijn traditionele oefeningen met jullie mogen delen.’

Als psychiater krijgt Leezer veel te maken met slachtoffers van seksueel misbruik. ‘Juist uit die ervaring weet ik hoe belangrijk het voor hen is dat wordt erkend dat het fout is, wat er is gebeurd. Hoe kun je tegenover slachtoffers verantwoorden dat je hem nog steeds ophemelt?’

Ze schrijft een ‘kritische noot’ aan Delight Yoga, waarin ze zich afvraagt hoe het kan dat Jois nog steeds als spiritueel leider wordt gezien. Ze wijst er ook op dat yoga voor slachtoffers van seksueel grensoverschrijdend gedrag een manier kan zijn om zich hun lichaam weer te kunnen toe-eigenen. ‘Maar op dit moment moeten zij dat doen voor een altaar met daarop foto’s van een dader van seksuele delicten.’

Delight Yoga laat haar weten dat haar vragen ‘een interne discussie’ op gang hebben gebracht. Toch heeft de yogastudio besloten Jois’ foto niet te verwijderen, zegt eigenaar Wessel Paternotte in september desgevraagd. ‘Voor de duidelijkheid: ik wil geen enkele vorm van seksueel misbruik goedpraten. Maar in onze ogen is het zo dat we iemand niet meteen helemaal willen veroordelen. Dat iemand iets slechts doet, maakt hem nog niet tot een slecht mens. In deze wereld staan we te snel klaar om iemand te veroordelen, maar veroordelen creëert alleen maar meer wantrouwen. En dat heeft niks te maken met yoga.’

Volgens Paternotte kan de eerbied voor de door Jois bedachte yogaoefeningen bestaan naast de afkeuring van zijn seksueel grensoverschrijdende gedrag. ‘Wij vereren hem vanwege de yoga-oefeningen die hij ons heeft gegeven. Daarom hebben we een foto van hem opgehangen in onze studio. Dat is geen verering van de persoon.’

Bovendien kun je volgens Paternotte niet zomaar aanpassingen doen aan de zogenoemde ‘lineage’. Deze term staat binnen de yogawereld voor de overdracht van kennis van generatie op generatie – door het tonen van de leermeesters laat een yogastudio zien waarop die zijn leer baseert. ‘Yoga is niet iets wat je zelf bedenkt, de weg naar hoe je in contact kunt komen met je innerlijke harmonie’, legt Paternotte uit. ‘De lineage is een vorm van respect voor de wijsheid van onze voorgangers. Daar kun je niet zomaar iemand uit weghalen.’

Wel heeft Delight naar aanleiding van deze discussie besloten zijn ‘lineage’ uit te breiden ‘met andere grootheden’. Paternotte noemt als voorbeelden Martin Luther King en John Lennon, ‘mensen die de wereld dichter bij elkaar hebben gebracht, die hun leven hebben gewijd aan het vinden van het pad naar verlichting’. ‘Door ons niet te beperken tot yogaleermeesters hopen we te laten zien: het zijn niet onze oppergoden, het zijn allemaal mensen, die ook weleens verkeerde dingen hebben gedaan.’

Voor Yvonne Leezer getuigt de omgang met deze kwestie niet van respect voor de slachtoffers. Bij Delight komt ze daarom niet meer. Ashtanga doet ze nog wel, maar dan op haar matje thuis. ‘Ik heb afstand genomen van de studio, niet van de yoga.’

‘Hot’ yoga

Een andere in opspraak geraakte yoga-grootheid is Bikram Choudhury (75), de bedenker van de ‘hot’ yoga, ofwel bikram: in een ruimte van 40 graden Celsius lopen beoefenaars een reeks van 26 poses en 2 ademhalingsoefeningen door. Choudhury, het lange haar in een staartje en meestal slechts gekleed in zwarte speedo met een gouden Rolex om de pols, bedacht zijn yogastijl naar eigen zeggen in de jaren zestig in India en maakte er later faam mee in de Verenigde Staten. Vanaf 2000 schoten daar de bikramscholen als paddenstoelen uit de grond en niet veel later trok Choudhury zich als multimiljardair terug in een villa in de heuvels van Los Angeles, met een garage vol Bentleys en Rolls Royces.

Bikram Choudhury, de man achter de bikramyoga die wordt beoefend bij 40 graden Celsius, is in de VS door meerdere cursisten aangeklaagd wegens verkrachting, ­aanranding en grensoverschrijdend gedrag. Beeld Rebecca Greenfield/Polaris

Vanaf 2013 is Choudhury door meerdere studenten in de VS aangeklaagd wegens verkrachting, aanranding en grensoverschrijdend gedrag. In zijn opleiding tot yogadocent zou hij deelnemers daarnaast uitschelden, in pijnlijke houdingen persen en zeer handtastelijk zijn, vertellen getuigen. Zijn voormalige assistente Minakshi Jafa-Bodden kreeg in 2016 6,4 miljoen dollar schadevergoeding toegewezen als genoegdoening voor onder meer zijn seksueel grensoverschrijdende gedrag. In een documentaire wimpelt hij dat jaar de beschuldigingen af met de woorden: ‘Waarom zou ik vrouwen moeten lastigvallen? Ze geven een miljoen dollar uit voor een druppel van mijn sperma.’

Ondanks de talloze beschuldigingen en diverse juridische conflicten lijkt Choudhury nog altijd niet van het yoga-podium te zijn getuimeld. Hij geeft tot op de dag van vandaag dure trainingen aan yogadocenten in spe van over de hele wereld. Wegens de rechtszaken in de VS doet hij dat inmiddels vanuit Acapulco in Mexico.

Ook in Nederland wordt nog volop gebikramd. In een Amsterdamse binnentuin met bamboe, veel groen en een vijver ademen roodaangelopen en doorweekte cursisten na een lesje hun eerste verse zuurstof op. Op de voorgevel van het pand prijkt de naam van de omstreden bedenker van deze yogavorm.

Geen naamswijziging

Natuurlijk heeft Bikram Yoga Amsterdam nagedacht over een naamswijziging, zegt oprichter en eigenaar Therèse Aartsen. Ze besloot het uiteindelijk zo te laten. ‘We hebben heel hard gewerkt om onze school neer te zetten en een reputatie op te bouwen.’ Ze wil met de naam vooral duidelijk maken dat in haar twee studio’s de ‘originele’ bikramsessies van 90 minuten worden gegeven. ‘Je hebt nu zoveel versies van hot yoga, allerlei sporten worden tegenwoordig in een hete ruimte gedaan, dat brengt verwarring.’

Aartsen deed zelf de opleiding bij Bikram en maakte hem van dichtbij mee. Over de beschuldigingen van seksueel wangedrag zegt ze: ‘Zelf heb ik nooit iets in die richting ondervonden of waargenomen.’ Toch stopte ze vanaf 2012, vanwege alle beschuldigingen, met het doorsturen van leerlingen naar Bikrams docentenopleiding. ‘Leerlingen die toch wilden, heb ik gezegd: dit is het verhaal, dit zijn de aantijgingen. Het is je eigen keuze om wel of niet te gaan, maar ik ga geen aanbevelingsbrief schrijven.’

Een financiële relatie met Bikram heeft de school nooit gehad, zegt Aartsen. Daarover heeft ze bewust een bericht op de website gezet. ‘Omdat ik me goed kan voorstellen dat cursisten door al die verhalen niet willen dat hun geld bij Bikram terechtkomt.’ Op beide locaties haalde ze Choudhury’s foto’s van de wand. Dat deed ze in stilte, maar cursisten die ernaar vroegen gaf ze wel uitleg. ‘Het is niet dat we dit in de doofpot willen stoppen, maar we willen met zoveel mogelijk positieve energie verder’, zegt Aartsen. ‘Uiteindelijk denken wij dat mensen Bikram vooral associëren met bikram de yogastijl, de serie oefeningen in een warme ruimte, en niet met Bikram de man. Ik denk dat veel cursisten niet eens weten dat Bikram een persoon is.’

Klopt dat? Een kleine proef op de som onder cursisten van een andere Amsterdamse hot yogastudio leert dat zij de misstanden inderdaad los lijken te zien van hun sportuurtje. ‘Ik denk zelf wel bij Bikram: viezerik’, zegt yogafanaat Afke. ‘En dan ga ik lekker yoga’en. Ik leg de link nooit tijdens de les.’ Jamie gaat net zo makkelijk kickboksen als bikrammen: ‘Ik kom hier voor de workout, lekker zweten. Dat er ook MeToo-zaken speelden in de yoga wist ik niet, wat kut.’ Anna, die zelf ook yogales geeft: ‘Onderling hebben we het er wel over gehad, maar ik denk dat de meeste leerlingen van niets weten. Ik weet niet of dat erg is, ze komen hier voor iets anders.’

Therèse Aartsen kan de beschuldigingen aan het adres van Bikram goed loskoppelen van zijn werk, zegt ze. ‘Ik ben nog altijd dankbaar voor de practice die hij heeft bedacht. Ik beoefen deze serie al 23 jaar, heb zoveel leerlingen gezien die er baat bij hadden. Mensen die dankzij bikramyoga uit hun depressie zijn geraakt. Vergelijk het met Michael Jackson, die heeft fantastische muziek gemaakt en daar zijn vreselijke verhalen over naar buiten gekomen. Betekent dat dat je nooit meer naar Billie Jean kunt luisteren? Ik denk van niet.’

Leerlingen blijven toestromen

Aziatische goeroe valt van troon wegens wangedrag, maar wordt amper of slechts gematigd negatief bejegend om zijn daden. Sterker nog: hij blijft zijn goeroeschap, eventueel op een andere locatie, enthousiast uitdragen en leerlingen blijven toestromen. Het is een wonderlijk patroon dat Paul van der Velde, hoogleraar Aziatische religies aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, al decennia ziet. ‘Waar het Oosterse goeroes betreft zetten zelfs de meest verstandige mensen hun rationaliteit zonder enige moeite overboord.’

Hij verwijst onder meer naar enkele in opspraak geraakte Tibetaanse wijsgeren, zoals Sogyal Rinpoche of Namkha Rinpoche. Over deze zelfverklaarde brengers van compassie en onbaatzuchtigheid kwam in respectievelijk 2017 en 2018 naar buiten dat zij onder volgelingen een spoor van mishandeling, vernedering en verkrachting hadden getrokken. Van der Velde observeert dat westerlingen vaak een ander normbesef loslaten op oosterse wijsgeren die over de schreef gaan. In de trant van: misschien was het geen echt misbruik, maar onderdeel van een soort initiatie, misschien ‘hoort dit er nu eenmaal bij daar in de Himalaya’. Hij verklaart dat uit een vorm van koloniaal denken. ‘Waar de Engelsen de Indiërs destijds als primitief, verdorven, slap en seksbelust zagen, zien latere generaties hen als spiritueler, verlichter. Het lijkt vriendelijk, maar het is net zo goed een manier om deze mensen niet serieus te nemen. We leggen de katholieke kerk niet langs diezelfde lat.’

Hallucinogene nootmuskaat

Eerder dit jaar verscheen het boek Goeroes van Stine Jensen, behalve filosoof ook yogaleraar. Ze beschrijft daarin haar eigen negatieve ervaring tijdens een opleidingsweek bij de bekende kundalini-leraar Karta Singh in 2016. Halverwege de cursusweek verliet Jensen halsoverkop de workshop, met een psychotische ervaring. Zonder het te weten had ze meerdere koekjes met het hallucinogene nootmuskaat te eten gekregen. Dat in combinatie met maar drie uur slaap per nacht, het twee hele dagen dragen van een blinddoek, ondervoeding en urenlange meditatieoefeningen brachten haar in een waan die pas na acht dagen verdween.

In haar boek onderzoekt Jensen hoe het kon gebeuren dat een groep van zestig weldenkende mensen zich vrijwillig liet meevoeren door deze praktijken. ‘In de moderne wereld vol haast, burn-outs en weggevallen kaders is het begrijpelijk dat mensen zoeken naar manieren om geest en lichaam tot rust te brengen. Maar aan wie of wat geven we ons over?’, schrijft ze.

Yogaleraar Karta werd kort nadat Jensen de opleidingsweek volgde, ook van seksueel grensoverschrijdend gedrag beschuldigd. Een training die hij in Amsterdam zou komen geven werd afgeblazen. De Amerikaanse moederorganisatie van kundalini-yoga 3HO plaatste op haar site een mededeling over de aanklachten, zegt Jensen. ‘Dat het geen kleine beschuldigingen waren. Maar welke het waren, stond er niet. Het was een nietszeggend statement.’

De discussies op fora en Facebook gaven haar meer informatie. ‘Je zag drie groepen ontstaan. Zij die alles in de lijn van spiritualiteit en vergeving wilden zien, de strenge groep die veroordeelde en de groep die zei: dit kan ons verder brengen, dit biedt een opening om de cultuur aan te pakken waarin zulke dingen kunnen gebeuren.’

Jensen zelf, toch bepaald niet onderbedeeld op het rationele vlak, raakte ‘onttoverd’. Dingen die ze heus wist, drongen nu pas goed tot haar door. ‘Het is echt iets anders als je een brainwash hebt meegemaakt dan wanneer je erover leest en schrijft. Yoga heeft mij in een moeilijke periode in mijn leven veel gebracht en het is ook heel lekker om een soort romantische overgave te hebben. Maar ik heb ondervonden wat die technieken die je verder kunnen helpen in yoga, nog meer kunnen doen.’

Jensen ziet een aantal elementen die het tegengaan van grensoverschrijdend gedrag in de yogawereld belemmeren. ‘Yoga-organisaties zijn vaak sterk hiërarchisch en worden gerund door mannen die zogenaamd oude geheime recepten bij zich dragen. Dat zijn sektarische elementen en mechanismen die grensoverschrijdend gedrag faciliteren en die het aankaarten bemoeilijken.’

Niet eeuwenoud

Volgens hoogleraar Van der Velde zijn die verheven en zogenaamd eeuwenoude rituelen in de yogawereld overigens een mooi voorbeeld van ‘the invention of tradition’. ‘De bedenkers hebben simpelweg een goed verhaal bedacht, zoals dat vaker gaat met slimme zakelijke concepten.’ Het is geen verhaal waar liefhebbers van yoga dol op zijn, waarschuwt Van der Velde. ‘Ik geef geregeld presentaties op yogascholen en dan zie ik het schuim al op de lippen verschijnen als ik uitleg dat yoga helemaal geen vijfduizend jaar oud is, maar hartstikke modern.’

De yoga zoals die tegenwoordig wordt beoefend – gymnastiek, meditatie en ademhalingsoefeningen met een groep in een zaaltje met docent – is volgens Van der Velde pas rond 1930 ontstaan in het Indiase Mysore. Er bestonden eerder wel yogi’s, aldus de hoogleraar. ‘Maar dat waren enge magiërs, ongure types die ver buiten de samenleving stonden.’ Zelf deed hij onderzoek naar de zogenoemde Nath-yogi’s. ‘Die liepen vaak naakt, smeerden zich in met as van lijkverbrandingen en dronken uit mensenschedels. Ze deden vreemde darmspoelingen en sneden hun tongen los. Niet dat je denkt: wellness, leuk. Dat staat vrij ver af van de yoga die nu onderdeel is van de hipstercultuur.’

Kun je de yoga-technieken loskoppelen van de bedenker die over de schreef ging? Voor yogadocent en fanatiek ashtanga-beoefenaar David van der Gaag luidt het antwoord: nee. Van der Gaag heeft een eigen studio in Delft, Neo Yoga, waar hij jarenlang ashtanga doceerde. In de verleden tijd. Sinds de zomer houdt hij het uitsluitend bij de rustige varianten yin en hatha.

Ashtanga is voor Van der Gaag te sterk verbonden met Pattabhi Jois, een leraar voor wie hij ‘geen enkel respect’ meer heeft sinds hij de verhalen kent van vrouwen die door hem onzedelijk zijn betast.

‘Het is pijnlijk, want jarenlang heb ik deze yoga dagelijks beoefend, het was mijn passie en ik gaf er graag les in. Maar ik kon het voor mijzelf niet meer verantwoorden.’

Collega’s in zijn studio geven de lessen nog wel, al weet hij dat er meer twijfelen. Zijn leerlingen reageerden begripvol. ‘Veel mensen wisten helemaal niet dat dit speelt, die komen hun yogalessen doen en houden zich hier niet mee bezig, logisch ook.’

Iedereen moet zelf de afweging maken, vindt de yogadocent. ‘Het is ook moeilijk om je beeld te wijzigen. Als je al vijftien jaar om 5 uur ’s ochtends opstaat om je yogaserie te doen met een foto van Pattabhi Jois voor je, dan is het best heftig als je erachter komt dat het misschien toch niet zo’n goede man was als jij dacht.’

Voor de Delftse yogaleraar speelt ook ergernis mee over de bijna sektarische volgzaamheid in de ashtanga-gemeenschap. ‘Ze beweren dat alles in het verleden ligt en dat Jois ook zoveel moois heeft gebracht.’ Dat de gemeenschap het beeld in stand houdt dat ashtanga een eeuwenoude traditionele manier van yoga is, is volgens Van der Gaag misplaatst. ‘Dat klopt gewoon niet. Ashtanga is hartstikke modern, bedacht in de vorige eeuw door Jois en zijn docent Krishnamacharya.’

Dat kleinzoon Sharath multimiljonair is en behalve een vrij schamele spijtbetuiging (inclusief een oproep tot vergeving van zijn grootvader) op Instagram vooral foto’s plaatst van zijn wagenpark vol Mercedessen, vindt Van der Gaag ook ‘niet echt passend bij de gedachte achter yoga’.

Excessen voorkomen

Hoe zou de yogagemeenschap kunnen voorkomen dat nieuwe excessen zich voordoen? Filosoof Stine Jensen, die overigens nog altijd haar favoriete yogavorm kundalini beoefent, vindt het belangrijk dat de discussie in de gemeenschap niet alleen over een paar omstreden figuren gaat. ‘Het zijn niet de Joisen, Bikrammen en Karta’s die als individu de wereld van yoga besmeuren.’ Ze ziet een cocktail van omstandigheden die eraan bijdragen dat wangedrag in yogakringen lang kan voortduren: ‘assistent-goeroes’ die het gedrag van de voorganger faciliteren, groepsprocessen die maken dat kritiek achterwege blijft en cursisten die opkijken tegen de leraar en allerlei emoties en verlangens op hem projecteren.

Jensen observeert desondanks een trage maar toch aanwezige kentering: de oude garde van mannelijke yogi’s maakt langzaam plaats voor vers bloed, meer vrouwelijke docenten, docenten die zich niet langer goeroe noemen, maar ‘coach’. Ze hoopt dat de trend doorzet. ‘Het zijn geen oude geheime recepten, maar licenties die door hiërarchische organisaties worden verstrekt.’ En, zegt Jensen: voer het gesprek over wat er is gebeurd, en nog steeds kan gebeuren. ‘Hoe heerlijk het ook is om ergens in op te gaan, een vleugje ratio kan nooit kwaad.’

In Den Haag blijkt er bij Delight Yoga in de weken na het interview met de Volkskrant toch iets te zijn gekanteld. In een reactie op een eerste versie van dit artikel laat eigenaar Wessel Paternotte weten: ‘Na nog meer gesprekken is nu toch de foto van Jois verwijderd.’ In de tekst waarin een van de docenten aan cursisten uitlegt waarom de foto van de goeroe is verwijderd, schrijft zij dat in een yogaruimte geen elementen thuishoren die trauma’s kunnen oprakelen. ‘Als het op veiligheid aankomt, is de kwetsbaren beschermen het belangrijkste en respectvolste wat we kunnen doen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden