InterviewIlja Leonard Pfeijffer en Bram Jansen

‘In de Nederlandse theaterwereld ligt de macht in handen van een klein clubje mensen’

Beeld Joost Stokhof

Ilja Leonard Pfeijffer en Bram Jansen hebben allebei een toneelstuk geschreven over seksueel grensoverschrijdend gedrag in de film- en theaterwereld. ‘In het echt is het nog erger.’

In de film Bombshell zit een uiterst pijnlijke scène waarin Roger Ailes, de grote baas van Fox News, een ambitieuze jonge presentator vraagt haar rokje steeds verder omhoog te trekken zodat hij kan zien of haar benen perfect genoeg zijn. Zij wil graag een eigen show en daarvoor zijn volgens hem behalve blond haar ook de benen belangrijk. In die scène wordt op niet mis te verstane wijze duidelijk waar grensoverschrijdend gedrag begint en machtsmisbruik kan plaatsvinden. In Bombshell wordt onomwonden aangetoond wat het belang is van de #MeToo-beweging.

Na boeken en documentaires – vooral over Hollywoodproducent Harvey Weinstein – is grensoverschrijdend gedrag in de film- en theaterwereld nu ook onderwerp van twee nieuwe Nederlandse toneelstukken. De een geschreven door succesauteur Ilja Leonard Pfeijffer (De aanzegster), de ander door de jonge theatermaker Bram Jansen (Casting ‘The Pass’).

Niet vreemd overigens dat dit onderwerp nu ook in het Nederlandse theater doordringt. Wij kennen intussen onze eigen affaires. Theateropleidingen en castingbureaus werden ineens geconfronteerd met spoken uit het verleden. Jonge acteurs, actrices en theatermakers bleken te maken hebben gehad met grensoverschrijdend gedrag tijdens hun opleiding, castings en audities. Met soms funeste gevolgen voor hun carrières: zei je ‘nee’ tegen de avances van de docent of castingdirector, vond je het te ver gaan om gezamenlijk te douchen, dan wel je broek uit te trekken, dan kon je het verder wel vergeten.

Jappe Claes, hoofddocent van de Theaterschool in Amsterdam, raakte in opspraak vanwege grensoverschrijdend gedag. Ruut Weissman, artistiek leider van die school, kreeg te  maken met beschuldigingen over zijn relaties in het verleden met enkele studenten. Op de Toneelacademie Maastricht bleek een bewegingsdocent zijn lessen iets te fysiek te hebben ingevuld. Castingdirector Job Gosschalk zou jonge acteurs tijdens audities hebben gevraagd seksueel gerichte opdrachten uit te voeren. Hij trok overigens zelf zijn conclusies en verdween van het toneel. Onlangs werd bekend dat hij met een van zijn slachtoffers langs juridische weg een schikking heeft getroffen.  

Hoe dat allemaal in zijn werk ging, en gaat, en waar in dit soort zaken de grens tussen dader en slachtoffer ligt, komt aan de orde in zowel De aanzegster als in Casting ‘The Pass’. Maar wel op verschillende manieren. Waar Pfeijffer zich in zijn stuk op de affaire-Weinstein stort, en met name de aanloop daarvan, vond Jansen inspiratie uit eigen ervaring en gesprekken met collega’s. Pfeijffer belicht de glamourwereld van Hollywood, Jansen blijft dicht bij huis, in een intieme castingsetting. Waar Pfeijffer nuances wil aanbrengen in het zwart-witdenken, wil Jansen juist duidelijkheid scheppen: de theaterwereld is vergiftigd. Beide auteurs lichten hun toneelstukken toe.

Beeld Joost Stokhof

De aanzegster van Ilja Leonard Pfeijffer (52) wordt gespeeld door het Antwerpse gezelschap Zuidpool, in regie van Jorgen Cassier. Het stuk gaat over opkomst en ondergang van een beroemd actrice. De Vlaamse Sophie Decleir speelt de hoofdrol.

Pfeijffer: ‘Het onderwerp ligt natuurlijk voor de hand, in een tijd waarin vrouwen de #MeToo-beweging door hun openheid en moed zelf in gang hebben gezet. Maar ik wilde ook de ambiguïteit ervan in mijn stuk aan de orde stellen. Het is uiteraard goed dat vrouwen zich hebben uitgesproken, dat ze zo dapper zijn geweest om dit te vertellen, maar voor mij zit er ook iets dubbelzinnigs in. Vooral vanwege de rol van de media, het feit dat er allerlei beschuldigingen zijn geuit die niet of nauwelijks bewezen kunnen worden en waaraan geen rechter te pas is gekomen. Vanwege dat ambigue heb ik me gebaseerd op het verhaal van de Italiaanse actrice Asia Argento. Zij was een van de vrouwen die Harvey Weinstein destijds beschuldigde van seksueel misbruik. Later werd zij zelf aangeklaagd door een jonge acteur die verklaarde dat Argento hem in een hotelkamer hem tot seksuele handelingen had gedwongen.

‘In mijn stuk heb ik vervolgens geprobeerd Asia Argento weer te vergeten en ben ik vrij met die affaire omgegaan. Maar ik wil er wel vragen mee aan de orde stellen over wat er werkelijk gebeurd is, wat er werkelijk aan de hand zou kunnen zijn. In dit soort zaken zijn er nooit getuigen bij, het gaat om beeldvorming, de schijn tegen hebben. Cruciaal in mijn stuk zijn de sleutelscènes die zich afspelen in een talkshowsetting. Daarmee wil ik laten zien hoe dit soort gevoelige onderwerpen in de media worden gebracht. De talkshow fungeert dus als een soort rechtbank en het publiek wordt de rechter.

‘Ik realiseer me dat er een risico in zit, dat ik de kritiek krijg dat ik als blanke heteroseksuele man van middelbare leeftijd dit soort beschuldigingen niet in twijfel mag trekken. In die zin kun je het nooit goed doen. Maar juist in de literatuur, in het theater, moet je ook die dubbelzinnigheid laten zien. Erger is als een nieuw toneelstuk helemaal niets losmaakt en geen enkele discussie teweegbrengt. Dan had je het net zo goed niet kunnen schrijven.

Beeld Joost Stokhof

‘Of ik na de opkomst van de #MeToo-beweging mijn eigen gedrag heb aangepast? Interessante vraag, maar ik moet je teleurstellen. Mijn groupies, de fans die mij in verleiding zouden kunnen brengen, zijn allemaal meisjes van boven de 60. Dus, met alle respect, dat is niet echt mijn doelgroep, daar zit dus niet het gevaar. Ik heb al enige jaren een gelukkige relatie hier in Genua en daarbij komt dat ik een keurige heer ben. Het zou beter voor mijn imago zijn mij te positioneren als vrijpostige bohemien met losse handjes, maar daarmee zou ik de waarheid geweld aandoen.’

Casting ‘The Pass’ van Bram Jansen (31) wordt gespeeld door Het Zuidelijk Toneel, in regie van Jansen zelf. In dit stuk doet een jonge acteur auditie voor zijn droomkans: de rol van topvoetballer in het toneelstuk The Pass. Hij wordt ontvangen in de keuken van de castingdirector. De acteurs zijn Gerardjan Rijnders en Jord Knotter, die met Jansen samen deze voorstelling hebben ontwikkeld.

Jansen: ‘Dat ik hier een voorstelling over wilde maken komt doordat dit onderwerp in Nederland zelf zo wordt weggestopt. We weten alles van affaires in Amerika en Zweden, maar over de Nederlandse situatie wordt gezwegen. Wij zijn gefascineerd door de advocaat van Weinstein, die in De wereld draait door werd geprezen over de wijze waarop zij twijfel wist te zaaien. De theaterwereld in Nederland is klein, de macht ligt in handen van een klein clubje mensen dat alles bepaalt. Waar macht is, is ook machtsmisbruik. Nee, natuurlijk is niet de hele theaterwereld verrot, maar met Casting ‘The Pass’ wil ik vooral de mechanismen van machtsmisbruik aantonen, en ja, daar hoort vaak ook een seksuele component bij.  

Beeld Joost Stokhof

‘Voor het schrijven van dit stuk heb ik met allerlei mensen uit het vak gesproken en uit die gesprekken bleek dat veel jonge mensen dezelfde nare ervaring hebben. Maar iedereen zwijgt, iedereen is bang. Er is een enorme schaamte en schuldgevoel. Onze hele sector drijft op jonge mensen met ambitie, en juist die lopen tegen dat machtsbolwerk aan, op allerlei momenten in hun carrière. Het begint al op school, waar alle alarmknoppen worden uitgezet, later volgt de praktijk, met castingbureaus, journalisten, producenten. Het is niet zo eenduidig in de zin van: in ruil voor seks krijg jij die rol of baan, nee, het gaat vaak veel geleidelijker, de grenzen worden telkens een beetje opgerekt. Het zijn zulke manipulatieve mechanismen, je hebt het zelf niet eens door. Het is grooming, zoals een kinderlokker dat doet. En het gekke is: je gaat er zelf ook in mee, want je hebt een slechte arbeidspositie, je moet vaak voor niets werken, en je wilt door. Maar er komt een moment waarop je denkt: dit is niet goed, dit klopt niet.

‘Ja, ik heb in die zin zelf ook ervaringen. Tijdens een regiestage bij een theatergezelschap heb ik ‘nee’ gezegd tegen seksuele avances. En dat heeft consequenties gehad. In Nederland moet je in dit vak elkaars vriend zijn, anders lig je eruit. Op mijn 15de heb ik mij als acteur ingeschreven bij Kemna Casting. Een medewerker vroeg toen of ik naakt zou durven op schooltelevisie, want een producent was daar nieuwsgierig naar. Hoe kun je zoiets vragen aan iemand van 15? Zo heb ik meer ervaringen, veel meer. Op een gegeven moment ga je het normaal vinden. Ik ben zeker niet tegen een vrije seksuele moraal, maar dit gaat over machtsmisbruik. 

‘We hebben dit stuk gemaakt omdat het hoognodig is dat de cultuur binnen ons vak grondig verandert en professioneler wordt. Dat ons kent ons en vriendjesgedoe heeft veel kapotgemaakt. Wat ik pijnlijk vind zijn kwalijke reacties van mensen uit het veld. ‘Maar je was er toch zelf bij?’ ‘Je hebt er zelf toch voor gekozen?’ Tegen hen zeg ik: kom naar de voorstelling, dan kun je zien hoe geraffineerd het allemaal gaat. Geloof me: in het echt is het erger dan wat we in de voorstelling laten zien. Het is gif, en dat gif is wijdverspreid in onze sector. Overigens is deze voorstelling ook relevant voor andere sectoren, want machtsmisbruik beperkt zich uiteraard niet alleen tot de theaterwereld.

‘Voor negatieve reacties ben ik niet bang. Kritisch zijn op je eigen vakgebied is alleen maar goed. Ik ben niet uit op een hetze of rel, Ik hoop alleen maar dat de voorstelling zal bijdragen aan meer zelfhygiëne in onze sector. Dat is het doel.’

Beeld Joost Stokhof

De aanzegster van Ilja Leonard Pfeijffer door Theater Zuidpool, Antwerpen. Te zien in De Brakke Grond Amsterdam 11 t/m 13/3,  en op 26/3 in Theater Rotterdam.

Casting ‘The Pass’ van Bram Janssen door Het Zuidelijk Toneel. Première op 21/3 in Theaters Tilburg; tournee t/m 22/5.

 Bram Jansen maakte bij Het Zuidelijk Toneel eerder de voorstellingen Shirt uit, Fahd! en Achttien; ook werkte hij als regisseur bij een aantal internationale producties, met name in Duitsland. Ilja Leonard Pfeijffer schreef tot nu toe een groot aantal toneelstukken, de laatste jaren als huisschrijver van Toneelgroep Maastricht. Deze maand komt bij De Arbeidspers onder de titel De veelstemmige man zijn verzameld toneelwerk uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden