In De mensengenezer bedrijft Peeters literaire magie

Bommen en granaten, van de Westhoek tot diep in Congo. Koen Peeters rijgt het met glasheldere magie aaneen.

Lerende kinderen in Belgisch Congo. Beeld Hollandse Hoogte

De romanpersonages trekken vele grenzen over en onderzoeken zo ook zichzelf.

Vanuit de zompige Ieperklei kwamen ook lang na de Eerste Wereldoorlog nog bommen en granaten tevoorschijn, herinnert antropoloog Remi zich uit zijn jeugd in de stille en mistige regio de Westhoek, vlak bij de Franse grens. Zijn oom Marcel zei dan dat de vele soldaten die daar begraven liggen, ondergronds waren doorgegaan elkaar te beschieten. Als er dan alsnog een sneuvelde, stuurden ze een granaat naar boven.

Met dezelfde Marcel bezocht Remi ook de vele oorlogsgraven in de streek. Zonder kennis van het Engels las nonkel dan de teksten op de stenen hard-op: 'Gone from us but not forgotten.'

Zelf is Remi ook vernoemd naar een dode, een ongelukkig gestorven oom, hoort hij van zijn moeder. Die voorgeschiedenis, en zijn gevoeligheid voor bezwerende formules, zorgt ervoor dat hij bij de jezuïeten intreedt, uit het verlangen om de verwonde mens te genezen. Daar leert hij paters kennen die in (toen Belgisch) Congo zijn geweest, en aangestoken door hun verhalen trekt hij daar als 21-jarige heen, om zich de taal, de riten en genezende teksten eigen te maken. Na zijn tijd in Afrika keert hij terug en wordt hoogleraar antropologie in Leuven, om als psychiater te eindigen.

Eigenlijk was ik op zoek naar mezelf, naar mijn eigen raadsels, zegt hij tot zijn oud-student Koen Peeters, die gefascineerd is door de man met zijn bijzondere levensverhaal. Geen wonder; in de romans van Peeters trekken de personages voortdurend vele grenzen over, en leggen zij curieuze verzamelingen aan, om via het andere ook zichzelf in kaart te kunnen brengen.

De mensengenezer

Fictie.
Koen Peeters.
De Bezige Bij; 319 pagina's; euro 19,99.

Spoorzoekers zijn het, tekenlezers, oorspronkelijke verbandensmeders - inderdaad liggen antropologie en psychiatrie in elkaars verlengde, zo laten de romans van Koen Peeters zien, en is zijn oprechte interesse in de fetisjen en bezweringen van de Afrikanen (in Duizend heuvels uit 2012 ging het over Rwanda, nu is het Congo) uiteindelijk óók altijd een vorm van zelfonderzoek.

Remi ging naar Congo om te weten hoe ze daarginds leefden - maar ook om aan de doem van al die doden in de Westhoek te ontkomen. Overvallen door heimwee somt hij in de streek Kwango de gehuchten van zijn geboortedorp op: de Geldzak, de Haai-Baai, de Clachoire, de Bonte Hond, de Molenwijk en Den Abeele, waar de boerderij van zijn ouders zich bevond. De Congolese meisjes die hem deze woorden horen murmelen, proberen hem giechelend te imiteren: 'Gaaibaaide klokaare, bouya tenonte molewie ndebele.' Zo lopen Vlaams en Congolees schitterend in elkaar over, en ontstaat er ook een frappant rijm met de oom die Engelse grafspreuken reciteerde, zonder te weten wat hij zei.

De oud-student Koen doet in het heden de reis van Remi uit de jaren zestig over. Als alibi heeft hij een onderwerp voor zijn eindscriptie (die hij destijds nooit heeft geschreven), iets met een mythe over krokodillen, maar ter plekke reist hij over dezelfde wegen als Remi destijds, en zijn chauffeur rijdt zo hard dat hij zelfs het gevoel heeft dat hij Remi voorbij zou steken 'en voorsprong kon nemen, zodat ik hem vanuit de verte zou zien aankomen. Onzin natuurlijk'.

Zo onzinnig is dat niet. Een gevolg van die intense identificatie is dat de tijd gaat smelten en omkeerbaar wordt. Wat weer doet denken aan wat Remi Koen vertelde over vroeger op de boerderij, waar de oorlog altijd aanwezig was, zozeer dat er soms herinneringen waren aan dingen die nog moesten gebeuren: 'Het trauma bestond vooraf, leek het, nog voor de kwetsuur was toegebracht. Ik ving de spanningen op. Ik kwam in contact met herinneringen die niet van mij waren.'

Glashelder, zonder zweem van zweverige terminologie, bedrijft Peeters in De mensengenezer literaire magie. Zowel Remi als hijzelf doet mensenkennis op, die zelfkennis is, een vorm van genezing. Met de verbazing van de onderzoeker noteert hij zinnen die bij elkaar horen als in een mysterieuze mantra. Die techniek maakt van ons ook aspirant-tekenlezers. Het onweer in de tweede zin zou een lachbui kunnen zijn om de beteuterde eerste: 'In mijn hele leven had ik nog nooit zo'n kale kamer gezien. Buiten barstte het onweer in alle feestelijkheid los.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden