oog voor detail Giambattista tiepolo

In de hemel van Tiepolo betekent een vleermuis weinig goeds

Van dichtbij zie je het beter. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: vleermuis.

Een werk van de Venetiaanse schilder Tiepolo. Beeld RV

In de Mimbres-cultuur, rond de 11de en 12de eeuw in gebieden waar nu de Amerikaanse staten New Mexico en Arizona liggen, en in het Mexicaanse Chihuahua, was het vleermuisje een begeleider van de geest. Op fantastische manieren, abstract als een moderne tekening, werden ze op schalen geschilderd. Die schalen plaatste men op het hoofd van een overledene en dan werd er een gat in geslagen, zodat de geest vrijgelaten werd naar de hogere wereld. Daarom vind je ze in musea vaak met een gat in het midden – in San Francisco’s De Young Museum zijn er prachtige te zien, trouwens ook met gestileerde herten, vogels, motten of schildpadden erop.

Schaal gemaakt door een Mimbres-kunstenaar met gestileerde vleermuizen. 1000-1130 n.Chr., en nu te zien in het De Young Museum in San Francisco.

Vleermuizen als hoop. Een paar duizend kilometer verderop in China was de vleermuis toen ook al een symbool van geluk, voorspoed en hoop. Vaak werden vijf vleermuizen samen uitgebeeld om de deugden te symboliseren. De rare diertjes – vogel? insect? zoogdier? – inspireren kunstenaars al eeuwen en ook eeuwen voordat onze westerse kunstenaars ze zagen. In het Westen was er helaas weinig liefde voor de arme vleermuis. Aesopus schreef in zijn fabels over een vleermuis die niet kon kiezen tussen vogels en viervoetigen, en uiteindelijk werd verstoten door alle dieren. In de christelijke kunst kregen alleen wezens uit het diepst van de hel de vleugels van vleermuizen. Kleurige vlinder- en verenvleugels waren voor de goeden.

Efficiënte kijkers

Maar vleermuizen zijn geweldig; ze vliegen met hun handen. De ‘baleinen’ van hun vleugels zijn vingers. Hun koppies zijn als knurftige knuffeldieren en hun intelligentie is adembenemend – de grote kunnen ruiken als de beste, de kleine hebben een ingebouwde echolocatie waar geen mensgemaakte TomTom ooit aan kan tippen. Ze zijn ook nog efficiënt; ze kúnnen wel kijken, maar hebben hun ogen nauwelijks nodig. Wij hoeven vaak alleen maar in de schemering naar de lucht te kijken om ze te zien duikelen als circusartiesten – er zijn twintig soorten in Nederland.

Kunst van Giambattista Tiepolo wat in het stadspaleis Ca' Rezzonico in Venetië hangt. Beeld RV

Tiepolo, de Venetiaanse schilder die de hemel zo blauw schilderde dat er licht uit zijn plafondschilderingen lijkt te stralen, laat er hier een zien als huisdier. Een klein engeltje heeft een vrij grote zwarte vleermuis aan een riem vast. Zelf heeft hij ook als enige putto een riem om zijn blote lijfje, misschien zit daar de vleermuis aan. De putto duikelt, de vleermuis lijkt te fladderen. Niemand was zo goed in het vrij laten vloeien van vormen en figuren als Tiepolo in zijn plafonds. Het geheel van vallende, verende en duikelende figuren daagt je oog uit: vanuit welk perspectief moet je kijken? Bezoekers van het stadspaleis Ca’ Rezzonico in Venetië draaien weifelend onder de schildering, hoofd in de nek, om het juiste perspectief te zoeken. En dan is dit nog een bescheiden werk van hem.

Dat vleermuisje stelt inderdaad weinig goeds voor. Midden op de wolk zitten personificaties van Adel en Deugd die met genoegen de Onwetendheid de hemel uit jagen. Onwetendheid lijkt het toch te beseffen. Ze slaat met spectaculair drama de hand voor haar ogen – een prachtig beeld van verslagenheid. Naast haar die putto – een wezentje dat hoort bij de goeden, dat de ‘slechte’ vleermuis heeft aangelijnd. De controle in deze hemel ligt bij de waardigen, als teken van gunst voor de familie waarvoor Tiepolo hem uitbeeldde. Maar die vleermuis – die had beter in China of bij de inheemse Amerikanen geboren kunnen worden.

Giambattista Tiepolo
Adel en Deugd verslaan Onwetendheid
1744-1745
Olieverf op doek
Afmeting onbekend
Ca’ Rezzonico, Venetië

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden