Oog voor detail

In de hemel boven Alkmaar zag de 17de-eeuwse versie van ‘Don't Look Up’ er zo uit

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, houdt kunstenaars al eeuwen bezig. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: komeet.

Wieteke van Zeil
Lambert Doomer, Staartster boven Alkmaar, 1681, inkt en krijt op papier, 26,8 x 40,8 cm Beeld Rijksmuseum
Lambert Doomer, Staartster boven Alkmaar, 1681, inkt en krijt op papier, 26,8 x 40,8 cmBeeld Rijksmuseum

Van alle dingen in de zichtbare wereld is de hemel boven ons weliswaar oneindig en nagenoeg onbereikbaar, maar wel prettig voorspelbaar. Er is een zon, er is een maan, er is regen en er zijn wolken. En ’s nachts kun je sterren zien. Zo ongeveer heeft de mens uit de tijd van de eerste grotschilderingen op Sulawesi het ervaren, zo ervoeren de mensen het die de piramide van Cheops en de Machu Picchu bouwden, en het was niet anders voor de harpoenvissers van Pakistan in de Bronstijd. Van de hemel verwachten we allemaal zo’n beetje hetzelfde. Dus als er dan, eens in de heel soms, iets volkomen anders aan de hemel te zien is, schrikken we ons het apelazer. En als dan de hele hemel oplicht, ’s nachts en overdag, dan kan ik me voorstellen dat als je niet al een variant van de apocalyps voor handen had, je er ter plekke wel een bedenkt. Daar gaan we.

Lambert Doomer, Staartster boven Alkmaar, 1681, inkt en krijt op papier, 26,8 x 40,8 cm Beeld Rijksmuseum
Lambert Doomer, Staartster boven Alkmaar, 1681, inkt en krijt op papier, 26,8 x 40,8 cmBeeld Rijksmuseum

Die schrik zag iedereen die zich de afgelopen weken op de bank nestelde met de film Don’t Look Up op Netflix – al was het wel pas aan het eind, want de volksovertuiging daar was gericht op het ontkennen van de feiten en vooral niet kijken naar wat zich boven je hoofd afspeelt. De verbijstering in Don’t Look Up zag ik even terug in deze tekening, toen ik in de laatste week de geweldige tentoonstelling De verbeelding van het universum bezocht in Leuven.

Omgekeerde raket

Het is zo’n lekker werkje; soms is juist gebrek aan kleur heel goed voor het kijken. De kunstenaar heeft een nachtelijk sneeuwlandschap verbeeld met weinig middelen, een paar flarden van huizen, wat karresporen in de sneeuw en een heuveltje met paaltjes. En mensen die geschrokken kijken naar wat op een omgekeerde raket lijkt, maar een ‘staartster’ is: een komeet. Het is de Grote komeet van Kirch die zijn licht op hen schijnt, de eerste komeet die met een telescoop werd waargenomen, door Gottfried Kirch. De komeet passeerde de aarde gevaarlijk dichtbij, en werd maandenlang gezien. Met de berekeningen van baan van deze komeet toetste Isaac Newton de theorieën van Johannes Keppler en kon zo bouwen aan zijn eigen theorie over de zwaartekracht. De nauwkeurigste berekeningen werden gemaakt door een jezuïtische priester in Cádiz. Maar dit is dus in Alkmaar, waar de mensen wel naar boven keken en het Spaans benauwd kregen. Deze man hier lijkt behoorlijk bevroren door wat hij boven zich ziet.

In het denken over de oneindige ruimte rondom ons komen verbeelding en kennishonger, angst en ontzag samen. Het was voer voor kunstenaars uit de Arabische wereld, uit China, in de Griekse mythologie en een tekenaar met koude vingers in Alkmaar, die verbeeldde wat hij zag. In de tentoonstelling stond ook de telescooplens van Christiaan Huygens. In het glas staat minuscuul een zinnetje gegraveerd: ‘Admovere Oculis Distantia Sidera Nostris’: ‘zij brachten de verre sterren dichterbij onze ogen’. Ovidius schreef dit anderhalf millennium eerder. Huygens ontdekte met deze woorden op zijn lens de Saturnusmaan Titan op 25 maart 1655. De hemel kwam even dichtbij en bewoog ons.

Lieve Verschuier, Staartster boven Rotterdam (detail), 1680 Beeld .
Lieve Verschuier, Staartster boven Rotterdam (detail), 1680Beeld .
Duitse munt met de komeet van Kirch uit 1680 en de tekst: ‘Der stern droht böse sachen. Trau nur! Gott wirds wol machen’ Beeld
Duitse munt met de komeet van Kirch uit 1680 en de tekst: ‘Der stern droht böse sachen. Trau nur! Gott wirds wol machen’

Lambert Doomer, Staartster boven Alkmaar, 1681, inkt en krijt op papier, 26,8 x 40,8 cm, Rijksmuseum Amsterdam

Lieve Verschuier, Staartster boven Rotterdam (detail), 1680

Duitse munt met de komeet van Kirch uit 1680 en de tekst: ‘Der stern droht böse sachen. Trau nur! Gott wirds wol machen

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden