Reportage Halina Reijn

In de eerste speelfilm onder haar regie, Locus of Control, morrelt Halina Reijn in onze genante en gevaarlijke grijsgebieden

Carice van Houten (zittend), rechts van haar Marwan Kenzari (met paraplu), cameraman Jasper Wolf en Halina Reijn. Foto Janey van Ierland

Halina Reijn regisseert haar eerste speelfilm, Locus of Control. Over de problematische relatie tussen een TBS-medewerker en een bijna uitbehandelde verkrachter. De Volkskrant ging langs op de set.

Keuken. Nicoline doet boterham in broodrooster, de bel gaat.

Voordeur/gang. Idris staat voor de deur, stapt naar binnen.

Zo staan de eerste twee takes van draaidag 21 omschreven op de callsheet, het summier omschreven dagelijkse programmaatje voor de crewleden van de Nederlandse speelfilm Locus of Control. Je kunt je spannender scènes voorstellen, tussen deze Nicoline en Idris. Die zullen er straks ook zijn, in het regiedebuut van Halina Reijn (42). En toch. De manier waarop Idris binnenkomt, of door Nicoline wordt binnengelaten, kan bepalend zijn voor het oordeel van de kijker over de twee hoofdpersonages. De een is psycholoog van een tbs-kliniek, de ander de door haar behandelde verkrachter, die op het punt staat terug te keren in de maatschappij.

Eerste constatering, over Halina Reijn de filmregisseur: ze is een loper. Ze ijsbeert over de set, in een crèmewitte jurk. Alleen als de camera draait zit ze stil, turend naar de monitor in een steriel modern, hooggelegen appartement met uitzicht over Amsterdam. ‘Ho, nog één ding’, zegt ze, net voor de eerste opname van de dag. Reijn snelt naar het witte broodrooster, waarvan ze net nog even het logo wegkrabde met een mes – weg Princess. ‘Liever zo’, zegt ze, terwijl ze voordoet hoe Nicoline een snee brood in het apparaat moet steken: overdwars in plaats van rechtop.

Bevroren konijn

Carice van Houten (41), met achterovergekamd haar en in kimono, staat aan het aanrecht als psycholoog Nicoline. Voor de deur staat Marwan Kenzari (35), in een onmodieuze spijkerbroek, de schedel geschoren op een mohawk na. Hij is Idris de zedendelinquent, die voor een paar uur met verlof is uit de kliniek.

‘Ik ga ervan uit dat je me niks aandoet’, zegt Nicoline.

‘Daar moet je nooit vanuit gaan’, zegt Idris monter. ‘Anders is er niks meer aan, toch? … Grapje.’

Halina Reijn. Foto Janey van Ierland

‘Dat was perfect’, zegt Reijn tegen Van Houten, die een moment lang als verlamd moet ogen als de tbs-er binnenkomt. ‘Je was net een bevroren konijn!’

Tegen Kenzari, over een dialoog in de volgende take: ‘Daar mag een héél klein irritatietje in klinken, micro hoor.’ Ook coacht ze hem in de wijze waarop hij z’n capuchonjas op de designbank dient te werpen. ‘Alsof je je territorium afplast.’

Het begon allemaal bij de EO. Althans, bij die omroep zag Halina Reijn een reportage over tbs-klinieken, en het hoge aantal relaties tussen therapeuten en gedetineerde patiënten. ‘Ik dacht: dat is toch een broodjeaapverhaal, zo vaak zal het niet voorkomen. Het is onvoorstelbaar dat je verliefd wordt op iemand die een seksueel delict heeft gepleegd. Maar ook dat gebeurt dus. Bij Richard III van Shakespeare kan ik me inleven. Dat stuk gaat over een totale crimineel, voor wie al die vrouwen maar blijven vallen. Een man die de weduwe versiert naast het dampende lijk – heel erg Willem Holleeder. Snap ik nog wel. Maar dit is zo vreemd. Hoe kan zoiets?’

Factchecken

Reijn zit op een terras, twee dagen na de 24ste en laatste draaidag. Een paar jaar geleden stapte ze af op producent Frans van Gestel, met het basisidee voor een film. Hij koppelde haar aan schrijver en scenarist Esther Gerritsen. ‘Esther – ik ben helemaal verliefd op haar. Ze las álles wat er maar bestaat over tbs. Ik ook, in iets minder maniakale mate. Toen we samen een tbs-kliniek bezochten, om het script te factchecken, bleek dat werkelijk alles van Esthers informatie klopte, ook de manier van praten in zo’n instelling. Toen ik het las, stond de term psychopaat me tegen – dat leek me zoiets uit de volksmond, iets wat wij zeggen: o die, dat is  een echte psychopaat. Maar de behandelaars zeggen dat ook gewoon, tijdens vergaderingen. Ze zeggen zelfs onderbuikgevoel: mijn onderbuikgevoel zegt dit en dat. Dat vond ik zo interessant. Onderbuikgevoel? Gaat het dan niet alleen om feiten?’

Producent Van Gestel omringde Reijn met ervaren krachten: cameraman Jasper Wolf (Code Blue, Broers), editor Job ter Burg (Brimstone, Elle). ‘In het begin dachten ze bij het Filmfonds wel: hoezo moet jij regisseren? Dat snap ik wel, het moet ook niet zo zijn dat ze meteen de rode loper uitrollen. Ik voel een grote verantwoordelijkheid tegenover Marwan en Carice. Die werken normaal gesproken alleen nog in het buitenland, in gigantische producties en met teams van agenten die hun stappen overwegen. En dan nu weer een film in eigen land, met een thematiek die superprovocatief is.’

De tbs’er en zijn therapeut. Foto Kris Dewitte

Van Houten speelt nog een seizoen priesteres Melisandre in de finale van Game of Thrones, Kenzari werd gecast als schurk Jafar in Guy Ritchie’s live-action versie van Aladdin. Man Up, het gezamenlijke nieuwe bedrijf van Reijn en Van Houten, is coproducent van Locus of Control.

Muze

‘Carice is mijn beste vriendin, maar ze is óók mijn muze. En zij en Marwan zijn veeleisend hoor, niet van: we doen alles voor je. Het zijn twee grootmachten, rasacteurs. Dat maakt het ook zo spannend voor mij, als regisseur. Carice heeft een dansmoment in de film, erg kwetsbaar. Ze laat recht in haar ziel kijken. Ik had tranen in mijn ogen. Cameraman Jasper ook, en dat is een stoere man. Acteren is zo iets genants joh, zo’n pijnlijk kutproces – met alle respect. Iedereen staat eromheen, inclusief de regisseur die denkt: ja, maar ík leg hier toch het ei?’

Met de recente discussie over de vervroegde vrijlating van Michael P., de veroordeelde verkrachter die Anne Faber vermoordde en een affaire had met een begeleidster toen hij verbleef in de forensische psychiatrische kliniek, is Locus of Control plots uiterst actueel. ‘Tegelijk gaat de film totaal niet over die zaak, het is niet zo dat we de werkelijkheid in klinieken proberen te tonen. Ik ben ook geen expert. Dat wij in onze samenleving in de mogelijkheid van rehabilitatie geloven, vind ik wel een mooi principe, maar soms gaat het ook afschuwelijk mis.’

Locus of Control, een term uit de psychologie voor de mate waarin iemand de oorzaak van wat hem of haar overkomt bij zichzelf zoekt, is niet bedoeld als realistische film, benadrukt Reijn. ‘Maar ook dan moet je het wel serieus nemen. Kijkers mogen het personage Idris best totaal veroordelen. Ik hoop dat het publiek wel kan meegaan in de verliefdheid van Nicoline, maar dat hoeft niet voor iedereen zo te zijn. We romantiseren verkrachting zeker niet. Het gaat over macht en seks. Zij is zijn therapeut, en ze is goed in haar vak. Maar ze overschrijdt een grens. Het zal je verbazen hoeveel competente mensen terechtkomen in situaties die totaal onwenselijk zijn. Het zit in ons. Nicoline is óók gevaarlijk. Stel dat jij mijn patiënt bent en je hebt seksuele delicten gepleegd, maar je zit ongelofelijk op de goede weg, misschien ben je wel bijna zo ver dat je dat nooit meer zal doen, omdat je hebt geleerd niet te reageren op triggers – dat leren ze je in de kliniek. En dan kom ik tegenover je zitten in deze jurk, wie is er dan schuldig?’

Halina Reijn (midden) instrueert Carice van Houten en Marwan Kenzari. Foto Conchita de Groot

Reijn, ook vandaag gehuld in een goede zomerjurk, trekt een wenkbrauw op. ‘Supergevaarlijke discussie, maar Nicoline is wél degene die hem behandelt, ze heeft een verantwoordelijkheid. In de film zit je in haar hoofd. En misschien klopt wat zij ziet ook niet helemaal, als in een trip. Wat is verliefdheid? Totale projectie. Je hebt die test uit The New York Times, hoeveel seconden je elkaar moet aankijken om verliefd te worden (het wetenschappelijk onderbouwde vragenspel To Fall in Love With Anyone, Do This, red.). Jij kunt nu verliefd op me worden, snap je?

‘En hoewel ik absoluut voor de #MeToo-beweging ben, moeten we blijven morrelen in de grijsgebieden. Hoe zitten we in elkaar? Wat is de rol van biologie, van psychologie? Als je mijn toneelcarrière bekijkt, dan hebben alle grote stukken met die thema’s te maken. Of het nou Het temmen van de feeks is, Hedda Gabler of The Fountainhead. In La voix humaine speelde ik een vrouw die totaal onderdrukt wordt, en dat speelden we zonder ironie. Deze film gaat alleen maar over gebieden waar het genant en stroef is. Dat heb ik van Ivo (regisseur Ivo van Hove, red.), denk ik.’

Locus of Control verschijnt in 2019 in de bioscoop. ‘Misschien faal ik wel, blijkt het een afschuwelijke film. Waarom ik dat zeg? Alle regisseurs zeggen dat. Iets kan altijd mislukken. Ook met een perfecte cast. Ik heb er wel alles aan gegeven. Regisseren is het leukste dat ik ooit heb gedaan.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.