In De data-economie wordt nergens echt duidelijk wat er in de wereld om ons heen werkelijk gebeurt

Boek (non-fictie) - Viktor Mayer-Schönberger en Thomas Ramge

Als smeerolie van onze economie zullen data geld vervangen, stellen de auteurs van De data-economie, en dat noemen ze vooruitgang.

Foto de Volkskrant

Ruim twintig jaar geleden profeteerde Bill Gates het paradijs op aarde. 'Friction-free capitalism', doopte de Microsoft-multimiljardair het. Na honderden jaren van monopolies, marktmisbruik en andere economische inefficiënties zag hij eindelijk de droom van Adam Smith naderen. Een plek waar diens spreekwoordelijke 'slager, brouwer en bakker' elkaar op het scherp van de snede beconcurreren. Internet. Daar kunnen gewone burgers via sites als Marktplaats met elkaar handelen, ongestoord door regelgeving en tussenpersonen. Er is zelfs een app genaamd InvisibleHand. Die geeft een seintje zodra de gebruiker een product bekijkt dat elders goedkoper is.

Zonder Gates te noemen schrijven ook Viktor Mayer-Schönberger, hoogleraar aan het Oxford Internet Institute, en Economist-journalist Thomas Ramge over 'de wedergeboorte van de markt'. Liefhebbers van grote woorden en weidse vergezichten kunnen hun hart ophalen aan De data-economie. De mensheid staat op de drempel van 'een omwenteling die aantoonbaar net zo gedenkwaardig is als de industriële revolutie'. Onze economie 'zal opschuiven van financieel kapitalisme naar datakapitalisme'. Al stellen de auteurs aan het slot voor die hele term kapitalisme te dumpen op de vuilnisbelt van de geschiedenis. Zo enorm zijn de veranderingen.

Viktor Mayer-Schönberger en Thomas Ramge
non-fictie
De data-economie - Waarom data geld gaat vervangen, wat dit betekent voor onze economie en hoe je hierop in kunt spelen
Uit het Engels vertaald door Ingrid B. Ottevanger.
Maven
280 pagina's
€25

Foto Floor Rieder

Economische glansrol

Het komt allemaal doordat geld op het punt staat zijn economische glansrol te verliezen. De euro's in onze portemonnee dienen namelijk niet alleen om spullen mee te kopen. We gebruiken ze ook om informatie over te brengen. De prijs van een product of dienst zegt iets over hoe goed het is, hoe geliefd bij andere consumenten, soms zelfs of het milieuvriendelijk geproduceerd is. Maar geld, stellen Mayer-Schönberger en Ramge, biedt slechts een primitief signaal. Het kan niet tippen aan de oneindig veel verfijndere 'rijke informatie' waarover wij in het big-datatijdperk beschikken. Dat is het nieuwe goud. Hun conclusie: data vervangen geld als smeerolie van onze economie.

Neem de zomervakantie. Voorgaande generaties waren rond deze tijd van het jaar druk in de weer met reisbureaus, glanzende brochures en campinggidsen. Om na maandenlang zoeken alsnog een te duur Italiaans appartement te boeken dat ter plekke naar kattenpis bleek te stinken. Zulke debacles behoren grotendeels tot het verleden. Er zijn prijsvergelijkingssites. Andere reizigers delen sterren en rapportcijfers uit aan campings of hotels. En met behulp van Google Street View kunnen we tegenwoordig vanuit de leunstoel controleren of dat charmante hotel ook écht uitzicht op zee biedt.

Nog even, en dit complete zoekproces voltrekt zich volautomatisch, met één muisklik. Inclusief de aankoop zelf, voorspellen de auteurs. Hoewel ze zich de afgelopen maanden in interviews terughoudender toonden, spat hun optimisme van de vlot beschreven pagina's af. Die roze bril is meteen ook de grote zwakte van De data-economie. 'Het enige wat hier heerst, is vrijheid, gelijkheid, eigendom (...)', zo constateerde een spottende Karl Marx ooit over het paradijselijke beeld dat zijn collega-economen schetsten van 'de markt'. In dat 'Eden' werkte alles schijnbaar vlekkeloos 'als gevolg van een van tevoren reeds heersende harmonie der dingen'. Kortom: één grote win-winsituatie.

Foto Floor Rieder

Macht

Helaas draait de echte economie om macht. Er is geen reden om aan te nemen dat dit in het data-tijdperk plotseling anders is - iets wat De data-economie in al haar opgewektheid wel suggereert. Maar hoe zit het, bijvoorbeeld, met dat cruciale algoritme dat straks onze vakanties gaat boeken en de boodschappen doen?

Zal de consument de software kunnen gebruiken die de allerbeste prijs en kwaliteit uitonderhandelt? Of houden bedrijven die liever voor zichzelf, uit angst hun winstgevendheid te ondergraven? Interessant wordt ook hoeveel de betere onderhandelingsprogramma's dan gaan kosten. Als alleen de rijken zich die kunnen permitteren, gaan de armen relatief méér betalen voor hun energierekening of kledingcollectie. Dan herleeft de 19de-eeuwse klassenmaatschappij in een digitaal jasje.

Gek genoeg stippen de auteurs tegen het einde van hun boek plotseling een reeks van dit soort bezwaren aan. Ja, geven ze toe, het is mogelijk dat de datarevolutie de markt nieuw leven inblaast. Maar ze kan net zo goed tot een renaissance van de planeconomie leiden. En inderdaad, in weerwil van ons romantische beeld van een frisse, dynamische startup-economie worden de grootste bedrijven - Facebook, Apple, Amazon - alleen maar groter en machtiger. Bedrijven waarover wij, zou je willen toevoegen, ondanks alle beloften van transparantie en openheid, minder dan ooit weten.

Waarna Mayer-Schönberger en Ramge desondanks snel terugkeren naar hun politiek-economische stokpaardjes. Zoals dat bedrijven in deze nieuwe wereld grotendeels zullen verschrompelen, ten gunste van de veel slimmere markten. Hoe dat allemaal te rijmen valt met wat er in de wereld om ons heen werkelijk gebeurt - dat wordt in bijna driehonderd pagina's nergens écht duidelijk.

Foto Floor Rieder
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.