In de ban van schone Shiva's en Krishna's

Westerlingen die op zoek zijn naar spiritualiteit komen nogal eens uit bij boeddhisme en hindoe ïsme. Hun versie van die religies wijkt sterk af van het Aziatische origineel, blijkt uit de beschouwingen van Paul van der Velde. Meditatie versus beeldenverering.

Beeld EPA

Kenners van Aziatische religies hebben het in deze spirituele tijden niet gemakkelijk. Toen een spirituele vrouw op een feestje hoorde dat Paul van der Velde zich als hoogleraar bezighoudt met boeddhisme en hindoeisme, wilde ze hem aanraken omdat ze 'zoveel gevoel' bij hem had. Van der Velde, wiens gevoelsleven op dat moment in het teken stond van het verlangen naar aardse glazen wijn, dacht: jij hebt helemaal geen gevoel bij mij!

Het is het lot van de wetenschapper die zich bezighoudt met zaken waar westerse mensen van nu om allerlei niet-wetenschappelijke redenen op afkomen. Toen Van der Velde 35 jaar geleden in de collegebanken zat, werden de lessen Sanskriet gefrequenteerd door figuren in kleurige gewaden die doorgaans snel afhaakten vanwege de nadruk op grammatica in plaats van 'transformerende klanken'. Degenen die veel tijd kwijt waren met 'chanten', herinnert Van der Velde zich, hadden weinig tijd om huiswerk te maken.

Religieuze esthetiek

Als Van der Velde lezingen houdt over boeddhisme zijn mensen in het publiek vaak teleurgesteld als ze horen dat hij zelf geen boeddhist is, en nergens in India een goeroe of leermeester heeft zitten. Deze spreker blijkt een empiricus die zichzelf het recht op twijfel voorbehoudt. Zo komt het dat hij vaak de vraag krijgt wat hij zelf eigenlijk gelooft. Omdat die vraag zich niet in vijf minuten of 140 tekens laat beantwoorden, schreef Van der Velde (1959) Tatoeage van de ziel - Persoonlijke beschouwingen over Aziatische religies.

De rode draad is een fascinatie voor Indiase religieuze esthetiek. Als 12-jarige schooljongen in de Peel werd hij gegrepen door een afbeelding van het bronzen beeld van Shiva Nataraja, 'De Dansende Shiva', uit het Rijksmuseum. Die voorliefde voor de esthetiek van beelden, teksten en dansen deelt hij met hindoes en boeddhisten in hun biotoop, maar niet met westerse bekeerlingen. Als Tatoeage van de ziel iets inzichtelijk maakt, is het hoe sterk Aziatische religies ter plekke afwijken van de geëxporteerde versies ervan, producten van kleine interne verzetsbewegingen uit de 19de eeuw. Ligt daarin de nadruk op meditatie en recitatie, ter plekke gaat het veleer om riten en beeldenverering. Westerlingen zien die beeldencultus binnen zowel hindoeïsme als boeddhisme vaak als een verwording van waar het werkelijk om gaat, ter plekke is het geen verwording maar de kern. In de praktijk lijken Aziatische religies vaak meer een kwestie van het ritueel invullen van het dagelijks leven dan van geloven, de handelingen die erbij horen worden verricht met de vanzelfsprekendheid waarmee wordt gekookt of gewassen.

Ondervoeding

Voor zijn proefschrift - over de esthetiek in de Brajbhasha-poëzie rond de hindoegod Krishna - verbleef Van der Velde langdurig in Brindavan in India, waar hij werd onderwezen door een brahmaanse specialist. Alles wat hij als onreine witte aanraakte in diens huis, moest na zijn vertrek worden gereinigd. Het brahmaanse toilet meed de promovendus uit eigen wil: omdat leden van de hoogste hindoeklasse dat niet zelf schoon mogen maken, was dat zeer vies. Het dieet van de familie was streng veganistisch, wat resulteerde in allerlei vormen van ondervoeding. De moeder van de familie was trots op haar bloedarmoede, zo ernstig dat haar vinger zelfs bij een diepe snee niet meer bloedde. Voor wie vindt dat dit allemaal weinig van doen heeft met geloof, heeft Van der Velde een aforisme van zijn leermeester Ron Grimes: 'Geloof is een van de meest overschatte aspecten van religie.'

Voor religieuze dogma's en geloofskwesties moet je bij westerse bekeerlingen zijn. In Brindavan voerde Van der Velde discussies met westerse Hare Krishna's die een fanatisme en geestdrift aan de dag legden waarop bekeerlingen die hun twijfel meester willen blijven het patent hebben.

Pleidooi voor twijfel

Een kenner van Aziatische religies is niet hetzelfde als een bekeerling. Maar die twee komen elkaar in deze wereld veel en vaak tegen. Dertig jaar geleden gaf Van der Velde privéles in het Sanskriet aan een Nederlandse danseres die hem op haar de beurt onderwees in de Zuid-Indiase tempeldans Bharata Natyam. Toen Van der Velde haar een interessant contact gaf - de hindoepriester Muttu Dikshitar van de tempel van Cidambaram - beoogde hij iets anders dan dat ze zou eindigen als één van diens vrouwen en zelden nog het daglicht zou zien.

Hoe komt het toch dat zoveel mensen die zoeken in een mum van tijd vinden?

Tatoeage van de ziel is nochtans geen afrekening met westerse mensen op Aziatische paden, eerder een pleidooi voor twijfel, onzekerheid en de kunst van het afstand nemen - stepping out, in de woorden van Ron Grimes. Westerse atheïsten die allergisch reageren op alles wat niet meteen wetenschappelijk te verklaren is, doen zijn wenkbrauwen evenzeer fronsen als westerlingen die hun kerken hebben verlaten om hymnen te gaan zingen bij Tibetaanse monniken.

In Sri Lanka keek Van der Velde met andere wetenschappers naar jongens die over gloeiende stukken houtskool liepen zonder de voeten te branden. Na afloop riep een van de wetenschappers: 'Dat hoefde van mij niet zo!' Van der Veldes tegenwerping: 'Waarom niet? Omdat we het niet kunnen verklaren?' Die moeite met twijfel, onzekerheid en onverklaarbaarheid - die is van alle tijden en culturen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.