In de ban van de dolende ridder

De geest van Don Quichot waart rusteloos door Spanje. Het hele land is er, in het 450-ste geboortejaar van Cervantes, van doortrokken....

JESëS HERNANDEZ, een 57-jarige drukker uit Madrid, is een cijfergek. Geen groter genoegen kent hij dan letters vervangen door cijfers. En om aan te tonen dat dit een hoogstaande bezigheid is nam hij het belangrijkste literaire werk in de Spaanse taal bij de kop. Tien jaar werkte Hernández aan het herschrijven van Don Quichot van La Mancha, waarbij alle letters en leestekens in het boek in een getal veranderden, van 0 tot en met 99.

Zo staat het getal 20 voor de hoofdletter E, 21 voor de hoofdletter E met accent, 22 voor de kleine letter e, 23 voor de kleine letter e met accent. Het resultaat van deze vertaling zijn vier kloeke delen geheimschrift, die de drukker zal nalaten aan het klooster van El Escorial, de grote schepping van Filips II. Hij is tevreden over zijn volkomen zinloze, maar mooie monnikenproject en gelukkig dat hij het heeft voltooid voor de Cervantes-festiviteiten hun hoogtepunt hebben bereikt.

Carlos, een arbeider van 52 jaar uit Alcalá de Henares, loopt zich de benen uit het lijf om geld bijeen te brengen voor wat hij noemt 'een beelhouwkundig geheel dat Miguel de Cervantes waardig is'. Er staat weliswaar een beeld van de schrijver op de Plaza Cervantes in zijn geboorteplaats, maar dat ding uit 1879 is ver beneden de maat. Carlos wil een windmolen neerzetten, met ervoor de bronzen figuren Don Quichot en Sancho Panza, die van dichtbij worden gadegeslagen door hun schepper. En ernaast een obelisk met de namen van alle landen waar men Spaans spreekt. Want Cervantes is de godfather van de Spaanse taal en er zijn heel wat landen die hem dank verschuldigd zijn.

De taalkundige Asunción López is verantwoordelijk voor het invoeren van het verzameld werk van Cervantes op Internet. De website is ontworpen door de Universiteit van Alcalá de Henares en bevat naast alle werken van de schrijver een biografie, een portrettengalerij, een zoeksysteem voor elk woord dat Cervantes ooit heeft neergepend, een babbelbox en een E-Mail-adres voor vragen. Tienduizend nieuwsgierigen hebben de site al bezocht.

Een kaasboer uit La Mancha maakt op de televisie reclame door zijn produkt op één hoogte te plaatsen met De vernuftige edelman Don Quichot van La Mancha: beide afkomstig uit La Mancha, beide wereldberoemd, het boek vertaald in ontelbare talen, de kaas behoeft geen vertaling.

Het Cervantes-jaar begint aardig op dreef te komen. Spanje herdenkt op ruimhartige wijze dat zijn grootste schrijver 450 jaar geleden werd geboren. Het is feitelijk een half jaar, een periode die een aaneenschakeling is van congressen (ook buiten Spanje, tot in het Chinese Nanjin), exposities, voorleesdagen, publicaties, openbare debatten, folkloristische verkleedpartijen en schransen-op-zijn-zestiende-eeuws. Het geheel bekroond met een slotfeest in Alcalá de Henares, het stadje niet ver buiten Madrid waar Miguel de Cervantes Saavedra op 9 oktober 1547 het levenslicht zag.

Er is weinig bekend over het leven van de schrijver van Don Quichot. Een van de schaarse zekerheden is de datum waarop Cervantes stierf: 23 april 1616, exact dezelfde dag als Shakespeare. Voor het gemak gaat men er tegenwoordig maar van uit dat de pretenties van Alcalá de Henares correct zijn, de stad beschikt immers over 'harde bewijzen'. Voor het eerst in de geschiedenis is het doopregister van de Santa María-kerk een paar uur lang tentoongesteld. Op blad 192 van het Libro Primero de Bautismo vinden we de naam Miguel de Cervantes Saavedra.

De kerk bestaat niet meer, hij werd verwoest tijdens de Spaanse Burgeroorlog. Wat rest is een kapel, de Capilla del Oidor, die dienst doet als expositieruimte. Ter gelegenheid van de opening van de tentoonstelling Cervantes en Alcalá besloot de burgemeester voor één keer de kluis van het stadhuis te openen en de in 1752 teruggevonden schat aan het publiek te tonen 'om met alle inwoners van Alcalá en liefhebbers van Cervantes deze getuigenis te delen, het meest kostbare dat Cervantes bindt met Alcalá'.

Tijdens de Burgeroorlog vreesde de pastoor van de Santa María-kerk voor zijn leven (hij werd inderdaad later vermoord voor de deur van zijn kerk) en voor het doopregister, dat hij aan een van zijn gelovigen gaf. Deze was er evenmin gerust op 'omdat het een boek van de kerk was en de rooien tegen de kerk waren'. Hij stopte het in een metalen kist, die hij dichtsoldeerde en in de waterput achter zijn huis liet zakken. In de jaren veertig werd het register teruggevonden en sindsdien ligt het achter slot en grendel.

Alcalá de Henares pronkt met de sporen van haar beroemdste zoon, al heeft de charmante universiteitsstad iets te veel poeha gezien de kwaliteit van die sporen. Zo is er het museum-geboortehuis Cervantes, een nep-pand op de plaats waar ooit het echte huis stond, vol meubelen uit de zestiende eeuw, maar niet de echte waartussen de schrijver als kind rondscharrelde. Als deel van het erfgoed beschouwen ze er ook het Hospital de Antezana, waar Miguels vader enige tijd chirurgijn was, en het Karmelietenklooster, waar zijn zus Luisa de Belen zich terugtrok. Een waar plaatje is de oude universiteit waar koning Juan Carlos jaarlijks de Premio Cervantes uitreikt, de belangrijkste literaire prijs van het Spaanse taalgebied.

De geest van Cervantes waart dezer dagen letterlijk door Alcalá. Onder het geestkostuum gaat de acteur Angel Fragua schuil, die een lopende voorstelling geeft. Hij trekt van kroeg naar kroeg en vergast de klandizie op van Quichot doortrokken teksten. In de weekeinden serveert de Hostería de Estudiantes een speciaal Cervantes-menu met gerechten uit de streken van La Mancha waar de Ridder rondzwierf.

'Spanjaarden lezen niet', luidt een oude klacht van de literaire wereld in Spanje. Welnu, dat blijkt een misverstand. Spanjaarden lezen wel degelijk. Dat ze misschien niet zoveel boeken lezen heeft een duidelijke reden: ze hebben het te druk met het herlezen en herlezen van Don Quichot. De getuigenissen zijn zo frequent en hardnekkig in deze Cervantes-dagen, dat je zou zweren dat Spanje geen andere passie kent dan dit ene boek verslinden. Geen politicus die naar een top afreist zonder El Quijote, zoals het werk kortweg door het leven gaat. Geen profvoetballer die niet al zijn vrije tijd in het trainingskamp wijdt aan de avonturen van onze sympathieke ridder. Geen televisiemevrouw die het boek niet meeneemt naar de kapper. Echt waar, zeggen ze allemaal met droge ogen.

De Círculo de Bellas Artes, de kunstenaarssociëteit van Madrid, leek het een leuk idee de Quijote eens helemaal te laten voorlezen. De club organiseerde een marathon van 24 uur waarin bekenden en onbekenden ieder een bladzijde van het meesterwerk mochten oplezen. De 700 anonieme onbekenden vulden uiteraard het grootste deel van de tijd. Aan het begin en het slot van de sessie toonden de televisie belangstelling, dus op die momenten verschenen de politici om zichzelf als Cervantes-adepten te afficheren. Want ook de politiek kent geen groter plezier dan wegzinken in het relaas van de held van La Mancha. Maar wij zagen ook vedetten als superrechter Baltasar Garzón, oud-wielrenner en tv-verslaggever Pedro Delgado en de zanger Imanol.

Ana María Matute, de grand old lady der Spaanse letteren, was de eer vergund de beroemde openingszin 'En un lugar de La Mancha...' voor te lezen, en ze deed het met bevende stem. Van ontroering had ze bijna moeten huilen, verklaarde ze later. Ook de minister van Cultuur en Onderwijs, Esperanza Aguirre, berucht vanwege haar zotte uitspraken, gaf acte de présence en lijfde het nationale literaire erfgoed direct in bij de platvloerse filosofie van haar rechtse Partido Popular: 'Ook politici kunnen veel leren van Don Quijote. Hij laat bijvoorbeeld zien dat een regering zich moet laten leiden door gezond verstand.'

Madrids burgemeester José María Alvarez de Manzano ging zelfs op de filosofische toer: 'Wij voelen ons allemaal meer verwant met Don Quichot, omdat hij een spirituele man is tegenover het materialisme van zijn schildknaap. Maar ik denk dat er in deze wereld meer Sancho's rondlopen.' Alfonso Guerra, de arrogante nummer twee van de socialistische partij, kreeg een pluim voor zijn bevlogen wijze van voordragen: 'Ja, wat wil je, ik heb vroeger in Sevilla bij een toneelgroep gezeten.'

Allemaal lezen ze het werk van Cervantes dat het een aard heeft. De schrijver-journalist Luis Carandell kan niet slapen zonder Don Quichot: 'Elke avond lees ik een halve pagina, sinds ik het boek voor het eerst in handen kreeg toen ik zestien was.' Iedere Spanjaard heeft het werk in de kast staan, maar de waarheid gebiedt te zeggen dat slechts weinigen het eruit halen. Oprechter dan de beroemdheden die de show kwamen stelen was een bejaarde toehoorder: 'Ik heb het in huis, maar ik moet bekennen dat ik het nooit heb aangeraakt. Ze zeggen dat het een meesterwerk is.'

Het herdenkingsfestijn is een goede zaak voor het toerisme in La Mancha. Ook in normale jaren worden tal van literaire bedevaarten ondernomen naar de streek waar Don Quichot zijn avonturen beleefde. Maar nu rijden de bussen af en aan naar alle locaties die een vermelding hebben gekregen in het werk van Cervantes. Bijvoorbeeld naar de batterij windmolens op de heuvel van Consuegra, waar de ridder zijn heroïsche gevecht tegen de reuzen zou hebben gevoerd.

Het landschap van La Mancha ligt er vorstelijk bij in dit jaargetijde. De streek is groener dan groen door de overvloedige regens, overal steekt het vers ontluikend blad van de wijnranken scherp af tegen de rode aarde. De grote trekpleister voor de Cervantes-liefhebbers is het witte dorp El Toboso, door de schrijver uitverkoren als de verblijfplaats van Don Quichots geliefde Dulcinea, en dat willen ze hier weten ook.

Don Quichot in Volendam. Het dorp is op en top gerestaureerd, alle straatnamen herinneren aan het boek, van de Calle Dulcinea tot aan de Calle El Caballero de los Espejos, en koffie drink je in de onvermijdelijke bar Rocinante. Het pronkstuk is het Huis van Dulcinea, het huis van dona Ana Martínez Zarco, die model zou hebben gestaan voor het romanpersonage. Het is zo gerestaureerd en volgezet met 'meubelen uit de tijd' dat elke authenticiteit er uit verdwenen is.

'De taal waarin God Cervantes het evangelie van de Quijote gaf' is de mooiste tekst die in El Toboso te vinden is. Hij staat afgedrukt in de hal van het enige gebouw in El Toboso dat wel de moeite waard is: de Cervantes-bibliotheek. Hier zijn, naast de talloze Spaanse drukken van Don Quichot de la Mancha, edities in 38 talen bijeengebracht. En hier blijkt dat niet alleen alle belangrijke Spanjaarden het boek verslinden, er is geen serieus te nemen wereldleider die het wenst te negeren.

De collectie heeft veel weg van een handtekeningenverzameling. Er ligt een Nederlandse vertaling gesigneerd door prins Bernhard, 'gran hispanófilo', groot hispanofiel. Het ligt te midden van exemplaren gesigneerd door Mussolini, Hindenburg, Mitterrand, Reagan, Thatcher, Tudjman, Franco, Perón, González, Von Weiszäcker. De meesten hebben alleen hun handtekening in het geschenk gezet, een enkeling voegde er een paar vriendelijke woorden aan toe.

Zelfs Adolf Hitler wist de Cervantes-bibliotheek te vinden. Hij signeerde zijn bijdrage op 1 juli 1933. Het was echter niet de Quijote die de Führer cadeau deed, maar een echt Duits werk: het Niebelungenlied. Het is de enige niet-Don Quichot in de bibliotheek, als we de inzending van Mohammed Kadafi even overslaan. De Libische leider verblijdde El Toboso met een exemplaar van zijn eigen meesterwerk, Het Groene Boekje.

Het Cervantes-jaar heeft een keur van nieuwe publicaties over de auteur en bijgaande discussies teweeggebracht. Het meest omstreden boek is de biografie van Fernando Arrabal, Een slaaf genaamd Cervantes. De dwarsligger Arrabal probeert in een buitengemeen warrig geschreven betoog aan te tonen dat Cervantes homoseksueel was. Hij had moeten vluchten uit Alcalá omdat hij veroordeeld was tot het verlies van een hand, de boete voor een duel dat was uitgelokt door de beschuldiging dat hij van de herenliefde was. In Rome trad hij vervolgens een jaar lang op als schandknaap van een kardinaal, hij ging in het leger om tussen de jongens te zijn, en hij zou zich tijdens zijn gevangenschap in Algiers hebben gevrijwaard van martelingen door een romance met de commandant van de gevangenis.

Het is handig dat er zo weinig bekend is over het leven van Miguel de Cervantes, want het geeft de Cervantistas alle ruimte hun eigen beeld te scheppen. En lezen alle Spanjaarden dag in dag uit de Quijote, iedere zichzelf respecterende intellectueel is een Cervantista, een Cervantes-kenner. In de ogen van Javier Marías, de nieuwste ster van de Spaanse literatuur, was Cervantes een zeer on-Spaanse schrijver, een man getekend door zijn lange verblijf buiten het land. Marías geeft met deze omschrijving meer een beeld van zichzelf dan van Cervantes. Hetzelfde doet Juan Goytisolo, voor wie Cervantes een heroïsch, vervolgd en marginaal mens was.

De deskundigen passen het beeld van Cervantes voortdurend aan hun eigen smaak en voorkeuren aan. In de Amerikaanse feministische kritiek is recentelijk de nadruk gelegd op Cervantes als uitbuiter en uitbater van zijn zusters, die er een bordeel op nahielden. Een andere stroming in Spanje probeert te bewijzen dat de schrijver joods was. Het wachten is op het moment dat de eerste Cervantista beweert dat de auteur van Don Quichot in werkelijkheid een vrouw was.

De schrijver Francisco Ayala, winnaar van de Cervantes-prijs, meent dat het leger specialisten er verstandig aan zou doen te zwijgen: 'Over deze figuur kun je niets zeggen, want het enige wat je kunt zeggen is een dwaasheid.'

Miguel de Cervantes Saavedra: De vernuftige edelman Don Quichot van La Mancha.

Vertaald uit het Spaans door Barber van de Pol. Athenaeum - Polak & Van Gennep, 1232 pagina's, ¿ 125,-.

Don Quichot op Internet: http//www.cervantes.es

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden