Oog voor detailhanden schudden

In de 17de eeuw was handen schudden net zo ongewoon als het bij ons sinds 16 maart is

Detail uit ‘Schuttersmaaltijd ter viering van de Vrede van Munster’ (1648).Beeld Rijksmuseum

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, is al eeuwen voer voor kunstenaars. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: handen schudden.

In de categorie weinig belangrijke maar toch niet betekenisloze gevolgen van de coronawerkelijkheid, merk ik dat ik het begin te missen om iemands hand te schudden. De normaalste, gelijkwaardigste en altijd toepasbare begroeting is ineens verdwenen. En misschien keert-ie niet eens terug, want nu we weten hoeveel vieze bacteriën er wel niet worden uitgewisseld in zo’n vriendelijk moment durven we misschien nooit meer.

Om me heen experimenteren mensen met de salaam alaikum-groet (hand op het hart), de kapkun ka/kap-versie (handen tegen elkaar en een mini-buiging), en de konnichiwa (knik), maar bij niet-moslims, niet-Thai en niet-Japanners blijft dat toch een beetje als een yup die de yogi in zich heeft ontdekt. Ik wil de hand terug.

Beeld Rijksmuseum

Schuttersmaaltijd ter viering van de Vrede van Münster (1648)

Bartholomeus van der Helst

 Olieverf op doek, 232 x 547 cm

Rijksmuseum Amsterdam

Een van de krachtigste handdrukken uit de kunst hangt in het Rijksmuseum. Kapitein Witsen en luitenant Oetgens van Waveren beklinken de Vrede van Münster met een overdadig etentje, en schudden elkaar ter bevestiging van het nieuwe tijdperk de hand. Zo’n stevige, die politici speciaal voor op de foto aanleren. Niet zo stevig dat er botjes kunnen knakken, zoals in de agressieve handen van Donald Trump, die zelfs van het meest egalitaire groetgebaar in de geschiedenis een wedstrijdje verpissen maakt. Bij een handdruk hoeft niemand te buigen of zich onder de ooghoogte van de ander te stellen. Er wordt niet ingebroken op de lichamelijke integriteit (al denken sommige culturen daar dus anders over) en het is het beste alternatief voor de knuffel, die makkelijk uit de bocht vliegt naar ongemakkelijker terrein, zeker als de groeters elkaar nauwelijks kennen en van sekse verschillen.

De twee handen van de regenten liggen, ingelijst door hun mooi bewerkte witte manchetten, even rustig als nadrukkelijk in elkaar. Oetgens van Waveren legt er óók nog zijn andere hand bij op het hart, misschien om de oprechtheid nog wat kracht bij te zetten.

Het lijkt zo normaal, maar in de 17de eeuw was handenschudden net zo ongewoon als het bij ons sinds 16 maart is. Je ziet het bijna nooit in de kunst. In het heerlijke boek Poses van Desmond Morris staat lichaamstaal uitgelegd met voorbeelden uit de kunst, en hun betekenis. Morris vertelt dat er handdruktechnisch een gat in de kunst valt van de oude Grieken en Romeinen tot aan de Hollandse 17de eeuw. In de antieke tijd werd de dexiosis, zoals het geven van de rechterhand heette, gebruikt voor hele officiële bekrachtiging, en in begrafeniscontext; als de overledene zijn geliefden in het hiernamaals weerziet, bijvoorbeeld.

Een van de liefste voorbeelden van dit handen schudden in begrafeniscontext staat op een kerkhof in Roermond, waar de protestantse Jacob van Gorkum en zijn katholieke vrouw Josephina van Aefferden liggen. Ze mochten niet op hetzelfde kerkhof  worden begraven vanwege hun geloofsverschillen, maar ze vonden een inventieve oplossing om ze over de muur van het kerkhof heen toch te verbinden. Hun handen schudden elkaar boven de muur, in een stenen sculptuur. Het ‘graf met de handjes’ symboliseert liefde over de grens van het leven heen, maar ook verzoening tussen andersdenkenden. Dat het handen schudden nu niet mag, is daarmee ongewild ook een verdrietige metafoor voor onze tijd.

Twee geliefde van verschillend geloof houden na de dood elkaars hand vast , Kerkhof Roermond.Beeld Alamy Stock Photo

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden