ReportageManifesta 13 in Marseille

In coronabrandhaard Marseille probeert biënnale Manifesta de lokale bevolking over de drempel te trekken

Voorlopig mag de biënnale nog doorgaan, maar niemand weet hoelang.

De tentoonstelling La Mer et Marseille van Peter Fend op Manifesta. Een vroegtijdig einde hangt als een donderwolk boven de biënnale in Marseille, een van de grootste coronabrandhaarden van Europa.Beeld Jean-Christophe Lett

Het is op zijn zachtst gezegd een wrange speling van het lot. Bijna vijf jaar lang werkte directeur Hedwig Fijen aan de dertiende editie van Manifesta, de van oorsprong Rotterdamse, rondreizende biënnale die dit jaar in Marseille is neergestreken. Maar nu Manifesta 13 in volle gang is, zit de directeur zelf noodgedwongen in Nederland.

Eind februari liep Fijen in Marseille het coronavirus op. Omdat de arbodienst niet wil dat ze afreist naar de tweede stad van Frankrijk - een van de grootste coronabrandhaarden van Europa - heeft ze haar biënnale nog niet met eigen ogen gezien. ‘Zuur en zeer surrealistisch’, zegt Fijen, die hoopt medio oktober alsnog naar Marseille te kunnen komen.

Als Manifesta 13 er dan nog is, tenminste. Een vroegtijdig einde hangt als een donderwolk boven de biënnale, zeker nu de bars en restaurants in Marseille zijn gesloten in een poging de tweede golf te bedwingen. Musea en andere culturele instellingen mogen vooralsnog openblijven. In overleg met het stadsbestuur besloot de organisatie Manifesta door te laten gaan, als steunbetuiging aan de lokale kunstsector. Maar er zijn geen garanties voor een internationaal kunstfestival in een coronahotspot, weet Fijen. ‘Het kan allemaal ineens voorbij zijn.’

Manifesta, dat eerder plaatsvond in onder meer Sint-Petersburg en Palermo, laat zich niet gemakkelijk omschrijven. Het is geen klassieke biënnale en ook de term kunstfestival dekt de lading niet. Je zou kunnen zeggen dat Manifesta zich op het snijvlak van hedendaagse kunst, stedenbouwkunde en sociologie bevindt. ‘A multi-layered and inclusive instrument of civic experimentation’, noemt de organisatie het zelf, in het quasi-academische Engelse jargon dat de zaken in de contemporaine kunstwereld niet altijd verheldert.

The Keepers, One-dimensional Sphere Game. Een kunstwerk van Arseny Zhilyaev.Beeld Jean-Christophe Lett

In Marseille heeft Manifesta 77 locaties ‘gekidnapt’. In musea, maar bijvoorbeeld ook in een hotel en een oude snackbar, is er voor elke liefhebber van contemporaine kunst wat te zien, van hedendaagse totempalen van antieke objecten tot een vertelling over de menselijke relatie met water aan de hand van zeekaarten. Manifesta wil Marseille, in de woorden van Fijen, ‘op een caleidoscopische manier onderzoeken’. De relatie met Noord-Afrika, maar ook klimaatverandering, immigratie en polarisatie.

Aan ambitie geen gebrek. De nomadische biënnale wil meer zijn dan een feestje voor de invliegende internationale kunstelite en richt zich nadrukkelijk op een lokaal publiek. In dit jaar is dat niet alleen een wens van de organisatie, maar vooral ook een keiharde noodzaak, omdat van reizen weinig sprake meer is.

Maar de Marseillais naar Manifesta lokken is geen sinecure, blijkt bij de Consigne Sanitaire, een havendepot waar in vroeger tijden zeelui en aanmerende immigranten met verdachte symptomen in quarantaine moesten om de pest buiten de deur te houden. Een staaltje subliem toeval: toen de Manifesta-organisatie de gebouwen uitzocht, bestond covid-19 nog niet. Een kaartje kopen aan de deur kan niet: bezoekers kunnen een dagkaart downloaden die toegang geeft tot alle exposities, vertelt vrijwilliger Manuella Tiemdjo. ‘Maar dit is Marseille. Hier zijn we nog niet zo digitaal als bij jullie.’

De meeste mensen weten niet dat er überhaupt iets gaande is in dit soort gebouwen, waar het publiek normaliter weinig te zoeken heeft. ‘Het is net als met hippe feesten op geheime locaties’, vertelt Tiemdjo. ‘In mijn vriendengroep weet iedereen die te vinden, maar willekeurige Marseillais hebben geen idee.’

Niet dat ze bij Manifesta hun best niet doen om de lokale bevolking te bereiken. In augustus 2018 al zetten de eerste medewerkers voet in Marseille, om vooronderzoek te doen en contact te zoeken met plaatselijke verenigingen. Een van de resultaten is het project Invisible archives, dat verhalen uit de archieven van lokale buurtverenigingen en belangenclubs opdiept en die met de hulp van kunstenaars transformeert tot een expositie.

‘We waren compleet verrast door de rijkdom aan verborgen verhalen die we in het archiefmateriaal aantroffen’, zegt hoofd educatie Yana Klichuk vanuit het hoofdkwartier van Invisible archives. ‘No past = no future’, staat in felroze letters op de muur. In de ruimte is een expositie te zien die is gebaseerd op het archief van Mémoires de sexualité, een lokale lhbti-belangenorganisatie. Op een videoprojectie zien bezoekers hoe twee artiesten dialogen naspelen aan de hand van oude vergaderingsnotulen.

Wie de inwoners naar hedendaagse kunst wil trekken, moet zorgen voor raakvlakken en herkenbaarheid. ‘Voor veel Marseillais is kunst een ver-van-mijn-bedshow’, zegt Tiemdjo, die culturele activiteiten organiseert voor jongeren uit de arme en beruchte banlieues in het noorden van de stad.‘ Ze weten de weg naar de kunstinstellingen niet te vinden, het openbaar vervoer is een ramp, en als ze eenmaal in een museum zijn, ontbreekt een goede uitleg. Het is vaak veel te abstract.’

Museumbezoek als hobby voor de happy few, was lang het heersende beeld in Marseille, waar een kwart van de bevolking onder de armoedegrens leeft. ‘Het leven speelt zich hier op straat af’, zegt Stefan Kalmar. De Duitse directeur van het Institute of Contemporary Arts in Londen is een van de curatoren is van Manifesta 13. Hij komt al jaren regelmatig in Marseille. ‘De culturele instellingen zijn een soort parallel universum. ‘Daar heb ik niets te zoeken’, denken veel mensen. Dat gaat Manifesta niet ineens veranderen.’

‘In het begin liepen we tegen veel scepsis aan’, vertelt Klichuk. ‘We hebben een halfjaar lang onzichtbaar werk moeten verrichten om het vertrouwen van de mensen te winnen.’ Helemaal voorkomen dat je wordt gezien als buitenstaander die wel even komt uitleggen hoe het zit, dat kan volgens Klichuk niet. Ook niet na tientallen informele gesprekken en kopjes thee. ‘Uiteindelijk zíjn we ook buitenstaanders, hoe je het ook wendt of keert. Die frisse blik is juist ook onze kracht.’

Een ramp als omslagpunt

Op 5 november 2018 stortten twee verwaarloosde gebouwen aan de Rue d’Aubagne in. Acht mensen kwamen om. De volkswoede daarover leidde bij de verkiezingen tot een verandering van regime: na 25 jaar werd de rechtse burgemeester Gaudin weggestemd. Het nieuwe, linkse bestuur verwelkomde Manifesta met open armen. Manifesta zelf zag af van het plan om sterarchitect Winy Maas een ‘architectonische interventie’ te laten bouwen. In plaats daarvan werd ‘Architecture without stones’ het devies: inwoners werd gevraagd mee te denken over de toekomst van de stad.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden