InterviewKantemir Balagov

In Beanpole toont de Rus Kantemir Balagov het trauma van twee vrouwelijke militairen na WOII

Vasilisa Perelygina en Viktoria Mirosjnitsjenko in Beanpole.

Aanstormend talent Balagov raakte bevlogen door het boek van Nobelprijswinnaar Svetlana Alexijevitsj. ‘Ook mijn leeftijdgenoten kennen deze geschiedenis niet.’ 

Verhalen over oorlog zijn voornamelijk mannenverhalen, constateert de grote Wit-Russische onderzoeksjournalist, historicus en Nobelprijs voor Literatuur-winnaar Svetlana Alexijevitsj in De oorlog heeft geen vrouwengezicht (1985). Haar interviewboek bevat daarom uitsluitend herinneringen van vrouwelijke Russische soldaten aan de Tweede Wereldoorlog. Ze schreef er geschiedenis mee.

Kantemir Balagov (28), door pers en collega-filmers unaniem beschouwd als het grootste talent van de Russische cinema, raakte bevlogen door het boek van Alexijevitsj. Zijn intieme, intense en zelfverzekerd geregisseerde tweede film Beanpole is geen directe verfilming van De oorlog heeft geen vrouwengezicht, maar het boek was cruciaal voor het ontstaan van de film. ‘Dankzij dit boek raakte ik ervan doordrongen hoe weinig ik wist over de rol van vrouwen in de Tweede Wereldoorlog’, zegt Balagov tegen een groepje journalisten op het filmfestival van Cannes, waar zijn film vorig jaar mei voor het eerst werd vertoond. Hij praat via een tolk, zachtjes en ogenschijnlijk een tikje gedistantieerd, met af en toe een snuf Engels. ‘Ook mijn leeftijdgenoten kennen de geschiedenis van deze vrouwen niet. Ik heb een film voor mijn generatie gemaakt.’

Kantemir Balagov: ‘Niet elk moment hoeft te worden verfilmd als entertainment voor het publiek. Niet alles hoeft hardop te worden gezegd.’Beeld WireImage

Een citaat uit de proloog van De oorlog heeft geen vrouwengezicht, dat een jaar na de Nobelprijs voor Alexijevitsj in een Nederlandse vertaling werd uitgebracht, in 2016: ‘Alles wat we weten over de oorlog weten we via mannen. We zitten vast in mannenvoorstellingen en mannengevoel over de oorlog. In mannenwoorden. Vrouwen zwijgen. Niemand, behalve ik, had ooit iets aan mijn oma en moeder gevraagd. Ook niet aan de vrouwen die aan het front geweest waren.’

34 miljoen Russen waren tijdens de Tweede Wereldoorlog in dienst, schrijft Alexijevitsj, onder wie een miljoen vrouwen. Dat waren niet alleen zusters in veldhospitalen, maar ook frontsoldaten, van scherpschutters tot tankbestuurders. Ze interviewde er honderden en schreef geschiedenis: nooit was iemand op het idee gekomen de oorlogsverhalen van Russische vrouwen vast te leggen.

Beanpole verhaalt over de in de knop geknakte levens van twee jonge getraumatiseerde vrouwen in Leningrad (tegenwoordig Sint-Petersburg) in de eerste maanden na de Tweede Wereldoorlog. Beiden vochten aan het front; de boomlange Ia keerde vervroegd terug en werkt als verzorger in een ziekenhuis voor oorlogsveteranen. Ze ontfermt zich over het zoontje van haar vriendin Masja, die aan het front bleef vechten.

De reden van Ia’s vervroegde terugkeer is direct duidelijk: al in de openingsscène is te zien hoe ze in catatonische toestand in het drukke hospitaal bewegingloos voor zich uit staart, het omgevingsgeluid is weggedrukt en de geluidsband vult zich met haar afgeknepen ademhaling, alsof ze langzaam stikt. Ze komt na enige tijd weer in beweging – wanneer het geroezemoes van de omgeving aanzwelt, klinkt dit voor haar én de toeschouwer als een bevrijding – maar haar aandoening werpt een schaduw over het de film: nog voor ook haar vriendin van het front is teruggekeerd, schiet Ia tijdens een potje ravotten met Masja’s zoontje opnieuw in haar bevroren toestand, ditmaal met noodlottige gevolgen.

‘Oorspronkelijk wilde ik de film in zwart-wit maken, maar hoe meer ik las over deze geschiedenis, hoe meer het opviel dat mensen zich de kléúr uit die tijd herinneren.’

Met Beanpole werd Balagov in Cannes bekroond tot beste regisseur van het prestigieuze zijprogramma Un Certain Regard en won hij de prijs van de internationale filmkritiek – een bevestiging van zijn status als internationaal filmwonderkind. Voor zijn debuutfilm Tesnota (2017), een grauw ontvoeringsdrama gesitueerd in de autonome Russische republiek Kabardië-Balkarië (zijn geboortegrond), ontving hij twee jaar eerder dezelfde persprijs. Ook die film verbeeldt een keerpunt in de Russische geschiedenis; Tesnota speelt zich af in de jaren na het einde van de Sovjet-Unie en schetst de chaos en etnische conflicten in de grensregio’s.

Tesnota, gemaakt aan de filmschool van de grote Russische filmer Aleksandr Sokoerov (Russian Ark), betekende een bliksemstart voor de carrière van Balagov. Twee vaste producenten van een andere nationale filmgigant, Andrej Zvjagintsev (The Return), werkten mee aan Beanpole. Oligarch en Chelsea-eigenaar Roman Abramovitsj, die vorig jaar een eigen filmfonds optuigde voor films die niet door de staat worden gefinancierd, wordt op de aftiteling bedankt als investeerder. Heeft Balagov het gevoel dat de wereld zich na de internationale waardering voor Tesnota voor hem heeft geopend? Diplomatiek: ‘Ik heb betrouwbare partners die me ondersteunen.’ Dan: ‘Het is een zeer verkeerde gedachte voor een filmmaker om te denken dat de wereld zich voor je zal openen. Als maker moet je juist bezig zijn met grenzen stellen – regels bedenken en je daar ook echt aan houden.’

Ook Beanpole stoelt op zulke grenzen, zegt hij. ‘In deze film mocht ik van mijzelf nooit de persoonlijke ruimte van de personages betreden. Mijn personages hebben het recht op hun privémomenten. Een plek die alleen van hen is. Waar alleen zij bij kunnen.’

Recensent Bor Beekman bekroonde de film Beanpole met vier sterren. Lees hier de recensie

In welke situatie zou hij de privacygrens van zijn personage overschrijden – en waarom is het belangrijk dit niet te doen? ‘Als ik een van mijn hoofdpersonages in hun eentje in een kamer film, laat ik ze steeds van achteren zien. Er volgen pas close-ups van het gezicht wanneer een tweede persoon in de ruimte verschijnt. Ik zou in haar persoonlijke ruimte belanden als ik haar gezicht metéén laat zien. Nu blijf je in een observerende rol.’ 

Het blijkt een cruciale verteltechniek voor het gevoel van intimiteit dat Balagov oproept. Door te tonen dat een personage een moment voor zichzelf heeft, zónder dat moment te laten zien, poogt de filmer de afstand tussen personage en toeschouwer juist te verkleinen. Balagov laat zijn personages zien zoals mensen zijn – en daar passen geen onderonsjes met de camera bij op de momenten waarop er met niemand iets is te delen. ‘Hoe dichter we bij het personage komen, hoe beter we zien wie hij of zij is. De details – een stukje huid, de suggestie van een glimlach – creëren empathie. Ze brengen ons dichter bij de personages die ik probeer te portretteren. Maar niet elk moment hoeft te worden verfilmd als entertainment voor het publiek. Niet alles hoeft hardop te worden gezegd.’

Hoewel Beanpole zich laat bekijken als een secure verfilming van oorlogstrauma, zweeft er toch ook hoop en levenskracht door de film. Het schilderachtige camerawerk van de pas 25-jarige cameravrouw Ksenija Sereda – de kleuren rood en groen spatten van het doek – doet je geregeld de duistere gemoedstoestand van de vrouwen vergeten. ‘Oorspronkelijk wilde ik de film in zwart-wit maken’, zegt Balagov, ‘maar hoe meer ik las over deze geschiedenis, in archieven en dagboeken van mensen die in deze tijd leefden, hoe meer het opviel dat mensen zich de kléúr uit die tijd herinneren. Een manier om om te gaan met hun oorlogstrauma, wellicht.’

Een deel van het verhaal zit zelfs in de kleuren, bekent de regisseur. ‘Rood is de kleur van trauma, groen van het leven.’ En inderdaad, wie extra goed oplet, ziet in een van de eerste scènes, nog voor het ongeluk met het zoontje van Masja, hoe een groengeklede Ia het jongetje in een rode doek wikkelt. Verderop in de film schilderen twee personages dikke klodders groene verf over de rode muur van de vorige bewoners.

Tijdens de audities zocht Balagov naar acteurs met het talent om trauma te verbeelden. Kandidaten kregen de opdracht voor te lezen uit het boek van Svetlana Alexijevitsj. ‘Het stuk dat ze moesten voordragen was zwaar, kil, tragisch. Ik vond het heel belangrijk dat de actrices het zo eenvoudig mogelijk voorlazen. Misschien zelfs met een glimlach. Zo reageert een sterk persoon volgens mij op een tragedie.’ De onbekende en onervaren actrices Viktoria Mirosjnitsjenko en Vasilisa Perelygina slaagden voor de test. Balagov: ‘Ik maakte me geen zorgen over hun gebrek aan ervaring. Tijdens de castingoproep meldden we dat we niet alleen op zoek zijn naar professionele acteurs. Er zat iets in ze, misschien een bepaald trauma, dat ze zeer geschikt maakte voor deze rollen.’

Balagov: ‘Beanpole gaat over meisjes die op hun 18de hun levens achterlieten om in de oorlog te vechten. Ze kwamen terug toen ze 24 waren. Maar gevoelsmatig waren ze bij thuiskomst veel ouder. Ze hebben geen jeugd gehad. Dat moet een van de vreselijkste dingen zijn om te beseffen als je jong bent.’

Hij bedacht een magnifieke scène om die angst vorm te geven. Masja krijgt hierin een feestelijke groene jurk en draait tijdens de passessie een paar vrolijke rondjes. Tenminste, ze hoopt dat ze met die rondjes vrolijkheid kan opwekken. Maar terwijl ze blijft draaien, steeds manischer, realiseert ze zich dat er niets meer kan worden opgewekt. De jurk bedekt een gebroken ziel. Balagov: ‘Ze realiseert zich dat dit de jeugd is die ze nooit heeft gehad – en nooit meer hebben zal.’

Het oordeel van Sokoerov

Kantemir Balagov (28) werd tijdens het maken van zijn debuutfilm Tesnota (2017) geadviseerd door meesterfilmmaker Aleksandr Sokoerov, op wiens filmschool hij destijds in het derde jaar mocht instromen. Beanpole heeft Sokoerov ten tijde van het interview met Balagov nog niet gezien. ‘Ik ben benieuwd naar zijn reactie’, zegt de jonge regisseur. ‘Mocht hij op een dag zeggen dat hij de film goed vindt, dan weet ik vanaf die dag dat het een goed besluit was om filmmaker te worden.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden