reportage

In Arnhem en verre omstreken vindt weer de prestigieuze beeldententoonstelling Sonsbeek plaats

Sonsbeek is de grootste tentoonstelling in Nederland voor kunst in de openbare ruimte, dit keer niet alleen in Arnhem, maar in de hele regio. De Volkskrant koos drie opvallende werken uit.

Justine Gaga, Réclusion in Park Sonsbeek in Arnhem.  Beeld Natascha Libbert
Justine Gaga, Réclusion in Park Sonsbeek in Arnhem.Beeld Natascha Libbert

De eerste bijeenkomst? Curator Aude Christel Mgba herinnert het zich nog goed. In maart 2019 kwam ze voor het eerst in Park Sonsbeek in Arnhem. Vijf curatoren (inmiddels zijn het er vier) waren door de Kameroense artistiek directeur Bonaventure Soh Bejeng Ndikung samengebracht. De dag markeerde de aftrap van de twaalfde editie van de terugkerende tentoonstelling Sonsbeek, met een ambitieuze programmering die zich uitstrekt van Arnhem tot aan Museum Kröller-Müller in Otterlo.

‘Ik weet nog dat jij toen het verhaal van je ouders vertelde’, zegt Mgba, met een blik op collega-curator Zippora Elders. ‘Ja, mijn ouders hebben elkaar in Park Sonsbeek leren kennen’, vertelt Elders. Mgba komt uit Kameroen, maar woont deels in Nederland. Voor Elders, die haar tijd verdeelt tussen Berlijn en Amsterdam, is deze tentoonstelling ‘een thuiswedstrijd’. Het is een talent van de Soh Bejeng Ndikung, zegt ze, om mensen die elkaar nog niet kennen samen te laten werken, hun team bestaat verder uit Amal Alhaag (uit Somalië, zij woont in Amsterdam) en Antonia Alampi (uit Italië, zij woont in Berlijn).

Kracht maal afstand

Aan het thema van deze editie is een ander talent van de artistiek directeur af te lezen. Hij is gepromoveerd in biotechnologie, misschien begint het thema daarom met een formule: ‘Force times distance – on labour and its sonic ecologies’. Klinkt behoorlijk abstract, maar kort gezegd willen de curatoren het hebben over arbeid en geluid. Denk dan bijvoorbeeld aan de muziekritmes die meereisden met de trans-Atlantische slavenhandel.

Geluid kan een manier zijn om ‘verborgen geschiedenissen’ zichtbaar te maken, legt curator Mgba uit. In gesprek met deze curatoren en een aantal Sonsbeek-kunstenaars blijkt dit thema verrassend persoonlijk. Elders: ‘Het hele team is verbonden met diaspora’s. Als je je spullen niet kunt meenemen, dan neem je geluiden mee.’ Dan bedoelt de curator niet alleen verhalen of liedjes maar ook ‘je eigen ritme’. Of je stem. Om terug te komen op de ontmoeting tussen haar ouders: haar Indische moeder werkte in Arnhem bij de telefooncentrale. Ze herkende de Maleise tongval van de Molukse muzikant die ze aan de lijn kreeg. Zo ontstond hun eerste afspraakje in Park Sonsbeek.

Arnhem en Suriname

Het prachtige grote Arnhemse park (inderdaad een geschikte plek voor een date) is ook dit keer een belangrijke locatie voor de uitgestrekte tentoonstelling. Het werd onderworpen aan een kritische blik. Zo vragen een aantal kunstwerken aandacht voor de relatie die rijke Arnhemse families hadden met plantages in Suriname. Mgba: ‘Mensen bouwden zelfs hier hun kasteel omdat de omgeving hen deed denken aan het landschap in Suriname. Heel veel pracht die je in Europa ziet, komt voort uit uitbuiting en arbeid van mensen van kleur.’

Ook tijdens de vorige editie van Sonsbeek, in 2016, speelde het koloniale verleden van Nederland een rol. Toen zette het Indonesische curatorencollectief Ruangrupa bovendien sterk in op de interactie met het publiek. Die lijn wordt voortgezet, bijvoorbeeld door een radioprogramma, performances, educatie en een publieksprogrammering.

Omdat elke curator toch het wiel opnieuw wil uitvinden – ook dat is traditie – werd besloten de huidige editie 20→24 te noemen en de tijd tussen de tentoonstellingen te dichten met een doorlopende programmering. Zo vindt volgend jaar in het Stedelijk Museum in Amsterdam nog een tentoonstelling plaats die onderdeel is van Sonsbeek. Hiermee mikt de organisatie na een valse start (de tentoonstelling is vanwege corona een jaar uitgesteld) op een lange spanningsboog. In de woorden van artistiek directeur Bonaventure Soh Bejeng Ndikung: ‘Dat is beter dan een ufo laten landen en er weer vandoor gaan.’

V kiest drie bijzondere kunstwerken die nu in Arnhem te zien zijn:

Jennifer Tee, Respire, the world begins with trees

Jennifer Tee (48) is opgegroeid in Arnhem en ze komt dus al haar hele leven in Park Sonsbeek. Voor de tentoonstelling koos ze voor een hernieuwde kennismaking, met hulp van boswachter Jeroen Glissenaar. Hij is een lokale beroemdheid, ook omdat hij negentien jaar lang in het park woonde in het boswachtershuis. Aan Tee bood hij een schat aan informatie over de planten- en bomensoorten in het park. En daarom begon ze in de herfst van 2019 bladeren te verzamelen.

 Jennifer Tee, Respire, the world begins with trees (in aanbouw)  Beeld Natascha Libbert
Jennifer Tee, Respire, the world begins with trees (in aanbouw)Beeld Natascha Libbert

De kunstenaar, dochter van een Nederlands-Engelse moeder en een Chinese vader uit Indonesië, had bijzondere aandacht voor de herkomstgeschiedenis van bepaalde boomsoorten: ‘In Europa zie je natuurlijk vaak de beuk en de eik, maar je hebt ook altijd geïmporteerde bomen die werden gekozen voor de uitstraling van het park.’ Zo was Tee verrast door de Indische paardenkastanjes. Dit is een boomsoort uit de Himalaya die in de 19de eeuw door een Britse kolonel naar Europa werd gebracht. Tee: ‘Het was een hobby van ontdekkingsreizigers om allerlei soorten bomen te verzamelen. Dat had deels koloniale aspecten, dat elk landgoed ook exotische bomen wilde.’

Jennifer Tee: Respire, the world begins with trees (in aanbouw)  Beeld Natascha Libbert
Jennifer Tee: Respire, the world begins with trees (in aanbouw)Beeld Natascha Libbert

Ook de bladeren van deze bomen kregen daarom een plek in haar kunstwerken voor Sonsbeek. Ze maakte een collage die op een groot doek in het park hangt en ze ontwierp een ‘levensboom’ van honderden bakstenen, gemaakt met rivierklei uit de omgeving. Ook op de bakstenen zijn verschillende soorten bladeren gestempeld. ‘Ik ben geïnteresseerd in de communicatie tussen bomen en planten, het enorme netwerk van samenwerking waarmee ze op hun omgeving reageren.’ Het model van die ondergronds samenwerkende bomen ziet Tee ook als een voorbeeld voor samenwerking in de maatschappij ‘op een non-hiërarchische manier’.

Bakstenen voor in de ‘levensboom’ van Jennifer Tee.  Beeld
Bakstenen voor in de ‘levensboom’ van Jennifer Tee.

En de natuur kreeg voor de kunstenaar nog een extra betekenis tijdens de coronapandemie. ‘Tijdens de eerste lockdown merkte ik dat de natuur gewoon doorging: de bladeren kwamen aan de bomen, de vogels maakten nestjes, terwijl onze levens tot een halt waren geroepen.’

Antonio José Guzman & Iva Jankovic
Electric Dub Station (Orbital Ignition)

Waarom nu die spectaculaire diepblauwe doeken in de Eusebiuskerk hangen met een ingenieus patroon van witte stippen? En daarbij een mix van geluiden uit de dub-muziek plus geluidsopnamen uit marrongemeenschappen te horen is?

Het verhaal van Antonio José Guzman (49), die voor dit project samenwerkte met Iva Jankovic (42) begint meer dan tien jaar geleden. Guzman, die uit Panama komt, wilde meer te weten komen over zijn eigen familiegeschiedenis. Archieven konden niet helpen. Guzman: ‘Panama was door Spanje gekoloniseerd, en de Spanjaarden waren nogal slordig in hun administratie.’

Antonio José Guzman & Iva Jankovic, Electric Dub Station (Orbital Ignition) in de  Eusebiuskerk in Arnhem.  Beeld Natascha Libbert
Antonio José Guzman & Iva Jankovic, Electric Dub Station (Orbital Ignition) in de Eusebiuskerk in Arnhem.Beeld Natascha Libbert

Een uitgebreid dna-onderzoek in 2008 bood uitkomst. Guzmans dna bleek te herleiden tot voorvaderen in drie werelddelen: Portugese Joden, oorspronkelijke inwoners van Midden-Amerika en inwoners van West-Afrika. De kennis over Guzmans achtergrond veranderde zijn blik op de wereld, nu hij wist dat hij aan zovelen verwant is. Inmiddels is hij ervan overtuigd dat elk kind ‘dna-onderwijs’ zou moeten krijgen. ‘Het zou verplicht moeten zijn op de basisschool, net als vertellen over het slavernijverleden.’

Een aantal jaren geleden bekeek Guzman, die al zo’n 25 jaar in Nederland woont, opnieuw de dna-uitdraai die hij had gekregen. En ineens zag hij het, het patroon van streepjes leek eigenlijk verdomd veel op een orgelboek van een draaiorgel. Hoe zou zijn dna klinken? Met hulp van de Amsterdamse draaiorgelspecialist Leon Perlee kwam Guzman erachter: minimalistisch en repetitief. Hij kan zijn dna-code uit zijn hoofd zingen inmiddels: ‘G, C, A, C, T, T, T, C, C, A, C, T…’

De kleur indigo in het werk Electric Dub Station (Orbital Ignition) heeft betekenis. ‘Voordat de Europeanen indigo lieten verbouwen in hun koloniën kenden ze die kleur helemaal niet’ Beeld Natascha Libbert
De kleur indigo in het werk Electric Dub Station (Orbital Ignition) heeft betekenis. ‘Voordat de Europeanen indigo lieten verbouwen in hun koloniën kenden ze die kleur helemaal niet’Beeld Natascha Libbert

Een aantal jaar geleden zette Guzman een volgende stap: naar textiel. Zo startte de samenwerking met Jankovic, die uit Servië komt en een eigen duurzaam modelabel heeft. Inmiddels werken Guzman en Jankovic samen met het Indiase block print atelier van Sufiyan Khatri, daar is voor de Sonsbeek-tentoonstelling wel duizend vierkante meter stof bedrukt. Met de kleur indigo, ook die kleur is van betekenis legt Jankovic uit: ‘Voordat de Europeanen indigo lieten verbouwen in hun koloniën kenden ze die kleur helemaal niet, het was alleen mogelijk om lichtblauw textiel te maken.’ En de dub-muziek? Die is voortgekomen uit de clave-ritmes die vanuit West-Afrika met de slavenschepen naar de Amerika’s reisden. Met de installatie en een performance hopen Guzman en Jankovic te laten zien dat we allemaal met elkaar verknoopt en aan elkaar verwant zijn.

Antonio José Guzman houdt een processie en aansluitend de performance Indigo Rebels Unlimited: 2/7, 13.30 uur, startpunt Collectie de Groen in Arnhem.

Justine Gaga: Réclusion

Laat je niet op het verkeerde been zetten door de installatie van Justine Gaga (47) bij landgoed Zypendaal. Veel van de associaties die gestapelde bierkratten kunnen oproepen (jongerencamping? Festival?) kunnen overboord. Hier is met Grolsch-bierkratten namelijk een doolhof gebouwd en daar is niks speels of losbandigs aan.

Vanuit haar woonplaats in Kameroen vertelt Gaga dat het kunstwerk gaat over isolement: de manier waarop de maatschappij mensen isoleert of zelfverkozen isolement. ‘Ik kom uit een maatschappij waar na zestig jaar onafhankelijkheid niets van de grond komt. We hebben geen echte democratie. Het maakt mensen wanhopig en dan vluchten ze in drank en drugs om hun zorgen te vergeten.’ Het labyrint wordt bewoond door een figuur op verschillende videoschermen die is gevangen is een transparante kubus.

Justine Gaga, Réclusion in Park Sonsbeek in Arnhem.  Beeld Natascha Libbert
Justine Gaga, Réclusion in Park Sonsbeek in Arnhem.Beeld Natascha Libbert

Gaga heeft Arnhem in de voorbereidingen voor Sonsbeek gelukkig kunnen bezoeken, maar vanwege reisrestricties kon ze de opbouw zelf niet meemaken. ‘Dat was erg vreemd en stressvol. Ik had er heel graag bij willen zijn, het was nu alsof ik via de foto’s en video’s die ik toegestuurd kreeg mijn eigen kunstwerk moest ontdekken.’ Momenteel loopt een visumaanvraag, Gaga hoopt over twee weken in Nederland te zijn om haar kunstwerk zelf te zien.

Sonsbeek 20→24, diverse locaties in Arnhem en Otterlo, t/m 29/8.

De eerste editie van Sonsbeek werd in 1949 georganiseerd en was getiteld Europese Beeldhouwkunst in de Open Lucht. Enige tijd was de expositie een ‘triënnale’ (driejaarlijks), daarna vielen grote gaten tussen edities. De tentoonstelling is nu niet meer gericht op Europese beeldhouwkunst maar heeft plaats voor kunstprojecten uit de hele wereld. De vorige edities, samengesteld door Anna Tilroe (2008) en Ruangrupa (2016) trokken meer dan 100 duizend bezoekers. Inmiddels is het plan om Sonsbeek vierjaarlijks te laten plaatsvinden. Wat opvallend is aan Sonsbeek 20->24 is dat veel Arnhemse kunstinstellingen betrokken zijn en daarmee ook veel ‘binnenkunst’ te zien is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden