In 15 seconden ging Cathedra aan flarden

In zaal 2.21 van het Stedelijk Museum hangen twee werken van Malevitsj, een van Chagall en een serie werken van de jonge Duitser Günther Förg, maar het was dat ene wandvullende intensblauwe doek van Barnett Newman waar het Gerard Jan van B....

Van onze verslaggever

AMSTERDAM

De 44-jarige recidivist Van B. heeft weer eens aangetoond hoe kwetsbaar musea zijn. Dat hij elf jaar geleden na een aanslag op een ander werk van Newman een museumverbod van drie jaar kreeg en beloofde het nooit meer te doen, heeft het doek Cathedra niet geholpen. Het personeel van het Stedelijk herkende de man pas als Van B. toen hij na de aanslag doodkalm leunend tegen de muur de komst van politie afwachtte. 'De suppoosten hoefden hem niet eens vast te houden', zei museumdirecteur Rudi Fuchs.

Naar de psychologie van de dader blijft het gissen. 'Dit schilderij ontkent de wanorde van de wereld', verklaarde hij op de rechtszitting in 1986. Hij had net een boek van Carel Willink gelezen, De schilderkunst in een kritiek stadium. Daarna liep hij naar het Stedelijk, kocht onderweg een stanleymes, en sneed Who's Afraid of Red, Yellow and Blue van Newman aan flarden.

'Ik ga ervoor in de gevangenis zitten en verder geen flauwekul', zei hij tegen de rechter die vroeg of hij soms psychische moeilijkheden had. En ondanks zijn opmerking dat hij gebukt ging onder zijn daad, trad hij in 1987 zelf in de publiciteit met een zelfgefabriceerde variatie op Newmans driekleurenbanen. Met krassen en al werd het 'voor 320 gulden per vierkante meter' aangeboden.

Omdat hij vrijdagmorgen kort na het openingsuur Who's afraid niet kon vinden, richtte hij zijn frustratie op Cathedra. Zijn mes is op zeker vijf plaatsen over bijna de hele breedte door het linnen gegleden. Het zal worden gerestaureerd, maar de 'littekens' zullen zichtbaar blijven. Zoals ook het doek Who's afraid of Red, Yellow and Blue na vernieling door Van B. in 1986 en na restauratie niet meer het doek is dat het was.

Cathedra, Who's afraid (1967) en The Gate (1954) van de Amerikaanse schilder Barnett Newman (1905-1970) is een koningsdrieluik in de collectie van het Stedelijk Museum. Alle doeken zijn verworven onder het directoraat van Edy de Wilde die een persoonlijke band had met de schilder. Het zijn gigantische monochrome (eenkleurige) doeken die gerekend worden een zijtak van het abstract expressionisme: Coulourfield Painting. Newman behoorde met Marc Rothko tot de belangrijkste vertegenwoordigers van deze stroming. Op Cathedra wordt het enorme blauwe kleurvlak (5,5 bij 2,5 meter) doorbroken door twee zips, zoals Newmann ze zelf noemde: dunne verticale lijnen.

Hoe moeilijk deze monochrome doeken zijn te restaureren, is gebleken bij Who's afraid of Red, Yellow and Blue. Van B. heeft op vrijwel identieke wijze dit werk met een stanleymes vernield. Door de Amerikaanse restaurator Daniel Goldreyer is het grote rode vlak in zijn geheel overgeschilderd, waardoor alle kleurnuances in het rood werden weggevaagd. De ontevredenheid over deze wijze van restauratie was groot, maar de juridische complicaties over de schuldvraag stapelden zich zo op, dat niemand in het museum de restauratie meer openlijk durfde te kritiseren. Het heeft de gemeente Amsterdam, die formeel eigenaar is van het werk, ruim twee miljoen gulden gekost.

Goldreyer wordt niet geraadpleegd voor de restauratie van Cathedra, zei Fuchs vrijdagavond ten overvloede. En anders dan in 1986 is de gemeente Amsterdam nu wel voor deze calamiteit verzekerd. Overschilderen van het grote blauwe vlak is uitgesloten. Er zitten zo veel kleurnuances in het blauw, dat het onmogelijk is een nieuwe verflaag aan te brengen zonder het werk zijn authenciteit te ontnemen. 'Reversibiliteit' bij de restauratie is een vereiste, wat inhoud dat alles wat de restaurateur doet, ongedaan moet kunnen worden gemaakt. Fuchs wil graag dat Cathedra in het Stedelijk zelf wordt gerestaureerd, met hulp van experts van buitenaf.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden