BoekrecensieDe kunst van het verliezen

Imposant familie-epos over Algerijnse vluchtelingen in Frankrijk (vier sterren)

Voor de verliezers werkt de Algerijnse onafhankelijkheidsoorlog ook nu nog door. 

Alice Zeniter: De kunst van het verliezen

Uit het Frans vertaald door Marijke Arijs, Floor Borsboom en Martine Woudt.

Arbeiderspers; 479 pagina’s; € 24,99.

‘Azka d azqa’, zegt Yemma tegen haar man Ali. Ze staan met hun drie kinderen en honderden andere vluchtelingen op de boot die hen vanuit Algiers naar Frankrijk zal brengen. Het zicht op de hun onbekende ‘witte stad’ is het laatste wat ze van Algerije zullen zien. Thuis is hun huis op de berg met olijfgaarden, in Kabylië. Ali doet een poging het lot te bezweren: ‘Over maximaal een half jaar zijn we terug in het dorp’, zegt hij. Maar Yemma wil geen valse beloftes horen. ‘Azka d azqa’, Kabylisch voor: ‘morgen is het graf’.

Deze scène is het einde van het eerste deel in de bijna 500 pagina’s tellende roman van Alice Zeniter (1986), De kunst van het verliezen. Van haar is eerder het veel beknoptere Op een zondagmorgen in het Nederlands vertaald, dat we nu als een vingeroefening kunnen beschouwen voor dit imposante familie-epos. Ook in De kunst van het verliezen gaat het over drie generaties van één familie. En ook hier valt het beheerste taalgebruik op, met hier en daar een mooie beeldspraak, vooral wanneer het gaat over woorden of tekst: ‘Ze laten een pamflet rondgaan, en zelfs de analfabeten bekijken het aandachtig, fronsen de wenkbrauwen, denken erover na. Ze turen naar de letters die het vel papier bedekken als opgespelde insecten.’

Maar je voelt ook dat er voor Zeniter meer op het spel staat. Ze wil een groep mensen voor wie in de Franse geschiedenis lange tijd geen plaats is geweest, laten zien. Dat verhaal is dat van duizenden Algerijnen die tijdens de onafhankelijkheidsoorlog van 1954 tot 1962 de ‘verkeerde’ kant hadden gekozen, die van de Franse bezetter. In hun eigen land worden ze gezien als verraders en lopen ze een groot risico om door het FLN te worden vermoord. Ali lukt het om met zijn familie op een boot naar Frankrijk te komen en blijft zo gespaard. Maar zijn land, en ook zijn prestige, is hij kwijt. Vanaf nu is hij een harki, een woord dat is afgeleid van het Arabische woord harka, ‘beweging’. Harki’s worden in Frankrijk eerst weggestopt achter prikkeldraad in tentenkampen, later in treurige, goedkoop gebouwde flatgebouwen in voorsteden.

Aan de hand van drie levensverhalen maakt Zeniter duidelijk dat deze geschiedenis voor de verliezers van de onafhankelijkheidsoorlog tot op de dag van vandaag impact heeft. Een alwetende ik-verteller begint na de proloog met Ali, die nog in de Tweede Wereldoorlog voor Frankrijk heeft gevochten, in Algerije een respectabele grondbezitter is geworden en op latere leeftijd moet zwoegen in een Franse fabriek. Zijn zwijgzaamheid brengt hij over op zijn oudste zoon Hamid, schoolvoorbeeld van een immigrantenkind. Hij werkt zich te pletter op school om zo snel mogelijk op te gaan in de Franse maatschappij. Naïma is de derde van de vier dochters die hij zal krijgen. Ze is rond de dertig wanneer Frankrijk wordt opgeschrikt door de reeks aanslagen van fundamentalistische moslims. Zeniter beschrijft de tweespalt waarin ze terechtkomt: Naïma heeft niet het gevoel dat ze zich vanwege haar achtergrond moet verdedigen, maar toch doet ze het wanneer ze discussieert met vrienden en collega’s. Via haar werk in een Parijse galerie krijgt ze de kans om naar Algerije te gaan. Voor het eerst keert iemand van haar familie terug naar de berg.

Deze en andere spiegelingen in het verhaal, en wijze woorden die op het juiste moment worden uitgesproken, maken van dit epos van verliezers een bijna te perfect afgehechte roman. Niettemin heeft de jonge Alice Zeniter een prestatie van formaat geleverd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden