Wat zijn dit voor vragen? Elma Drayer

‘Ik zie een groeiende apartheid, je sluit je weer op met je eigen clubje’

Elma Drayer Beeld Ivo van der Bent

Elma Drayer (62) schreef het boek Witte schuld over identiteitspolitiek dat op 21 augustus verschijnt.

Recht van spreken of pas op de plaats?

‘Ik weet nu al dat de kritiek op mijn boek zal zijn dat ik als witte vrouw niet weet waarover ik het heb als het gaat over identiteitspolitiek en racisme. Maar het thema is veel te belangrijk om aan activisten over te laten of aan griezelige rechtse types. Ik beschouw mezelf als links, ik ben zo ongeveer de enige overgebleven PvdA-stemmer in mijn omgeving. Juist als sociaaldemocraat moet je je druk maken over de wijze waarop dit debat ontspoort. Terwijl links vooral lafjes met identiteitspolitiek meegaat.

‘Dus ja, ik heb recht van spreken, ook als bevoorrechte oude witte vrouw in Amsterdam Oud-Zuid en ietwat nuffige domineesdochter. Of mensen het van je aannemen is een tweede natuurlijk. In de klassieke retorica geldt dat je geloofwaardig moet zijn, je ethos moet in orde zijn. Waarom zou ik niet geloofwaardig zijn? Omdat ik geen ervaring heb met racisme? Ik heb ook geen ervaring met verkrachting, maar daar heb ik ook een mening over.

‘De identiteitspolitiek begon mij op een gegeven moment op te vallen, waarschijnlijk rond het Zwarte Pietdebat. Nu heb ik wat te pakken, dacht ik, nu ga ik het heel goed volgen. Dan zie je dus ook hoe snel die denkbeelden zijn overgenomen. In sommige gevallen ben ik daar blij mee. Dat Zwart Piet van kleur verandert, is hartstikke goed. Maar hoe universiteiten zich laten gijzelen door dit debat vind ik ongelofelijk, telkens worden er sprekers geboycot na protest van studenten. Een klein groepje activisten is enorm invloedrijk.’

Witte schuld of witte onschuld?

‘Gloria Wekker heeft haar boek Witte onschuld genoemd en in interviews kreeg ze veel kritiek daarop. Dan zei ze dat die titel plagerig bedoeld was. Dat geldt ook voor de titel van mijn boek, Witte schuld. Iedereen weet meteen waarover het gaat, dat is handig. Witte onschuld en witte schuld is allebei flauwekul; het gaat natuurlijk over de erfzonde van de witte mens, en die is er niet. Je bent schuldig aan wat je zelf verkeerd doet als individu, daar draag je verantwoordelijkheid voor, niet voor de zonden van je ouders of voorvaderen.

‘Als witte mens moet je van activisten de last van een paar eeuwen kolonialisme op je schouders dragen. Dat zit in je ‘cultureel archief’, zoals Wekker dat noemt. Ik maak onderscheid tussen schuld en schaamte. Je kunt je postuum schamen dat bijvoorbeeld uit deze stad 80 procent van de Joden is weggevoerd en vermoord. Hetzelfde geldt voor de slavernij of het koloniale verleden. Je kunt je schamen en denken: hoe is het mogelijk dat wij het ooit normaal vonden om andere mensen tot eigendom te maken. Maar jij en ik zijn er niet schuldig aan.’

Is een mens zijn kenmerken of niet?

‘Godzijdank niet. Identiteitspolitiek reduceert mensen tot hun kenmerken: huidskleur, geslacht, geaardheid. Het is goed bedoeld natuurlijk. Hoe meer kenmerken van minderheidsgroeperingen je hebt, hoe moeilijker je het hebt. Maar op de een of andere manier pakt het zo uit dat je wordt vastgeklemd in die eigenschappen. Dat zie je ook aan al die mensen die niet beantwoorden aan de clichés, door bijvoorbeeld succesvol te zijn in een overwegend witte cultuur. Die krijgen te horen dat ze niet loyaal zijn aan hun groep. Dat ze bounty’s zijn.

‘Ik zie een groeiende apartheid, je sluit je weer op met je eigen clubje. Seada Nourhussen, hoofdredacteur van One World, schrijft dat zij ‘in afzondering van witheid’ haar bevrijding vindt. Kijk naar gemengde relaties, daar wordt vanuit het antiracismekamp ook argwanend naar gekeken. Hoewel het aantal gemengde relaties wel stijgt, volgens het CBS. Kinderen uit die huwelijken moeten dus kiezen: ik ben wit of zwart. Waarom moet je kiezen? Huidskleur is maar één aspect, je bent veel meer dan dat.’

Slavernij of Holocaust?

‘Ik snap dat vergelijken van leed niet, het waren allebei misdaden tegen de menselijkheid. Het viel me de afgelopen jaren op dat er voortdurend dit soort vergelijkingen wordt gemaakt. En dat 4 mei wordt uitgekleed. Bij1, de partij van Sylvana Simons, plaatste op 4 mei een tekst op Facebook dat ze in het bijzonder denken aan vergeten groepen als Roma, Sinti, lhbti’ers en mensen met een beperking. ‘We spreken extra dank uit aan de moslims en mensen van kleur voor hun rol in de bevrijding van Nederland’, schreven ze. De Joden werden überhaupt niet meer genoemd. Hoe krijg je het voor elkaar?

‘Er is een ontzettend ingewikkelde verhouding tussen de antiracismebeweging en antisemitisme. Dat is iets van de laatste tien jaar. Dat heeft te maken met de obsessie van de antiracisten met Palestina. Er kan geen demonstratie zijn of er is een Palestijnse vlag bij, ook als het daar helemaal niet over gaat. Joden worden vaak als wit en geprivilegieerd gezien door de antiracisten. Uitgerekend een groep die vanwege hun afkomst werd weggevoerd en vermoord, zij hebben aan den lijve ondervonden wat identiteitspolitiek kan betekenen, uitgerekend die groep mag niet meedoen aan het debat.’

Slaaf of tot slaaf gemaakte?

‘Ik vind de term ‘tot slaaf gemaakte’ zo’n ontzettende onzin. NRC gebruikt dat nu ook al. Niemand denkt dat iemand vrijwillig slaaf is geworden, dat diegene een arbeidscontract heeft gesloten met een cao. Je weet dat slaaf zijn verschrikkelijk was en is, dat zit in het woord zelf besloten, waarom moeten we er dat afgrijselijke anglicisme van maken? Mag het woord ‘slavenhandel’ dan wel? Of moet dat ‘de handel in tot slaaf gemaakten’ zijn? Er zijn grenzen.

‘Bij de term ‘wit’ heb ik me neergelegd. Ik kan me voorstellen dat iemand zich gekwetst voelt door het woord ‘blanke’. Hoewel de argumentatie rammelt aan alle kanten. Ook de etymologische verklaring, dat blank zuiver of schoon zou betekenen, is onzin. Maar blank is een rechts woord aan het worden, dat vind ik vervelend, het wordt een ostentatief woord. Zo belangrijk is het voor mij ook weer niet, en bovendien klinkt wit niet lelijker dan blank.

‘Ik ben zelf neerlandica, dus ik weet hoe taalvernieuwing werkt. Je hebt van die van bovenaf opgelegde taalzuivering. Allochtoon mag niet meer, dat moet nu ‘mensen met een migratieachtergrond’ zijn. Dat is die eeuwige tredmolen van het eufemisme, je kunt wel telkens onbesmette woorden bedenken, maar daarmee maak je de werkelijkheid niet beter, waardoor nieuwe termen ook weer besmet raken. Let maar op, wit en zwart zullen over tien jaar ook weer besmet zijn.’

Perdiep Ramesar: aankaarten of wegkijken?

‘Ik had een vermoeden dat Perdiep sjoemelde met zijn bronnen en heb dat bij Trouw, waar ik destijds werkte, lafhartig fluisterend aangekaart. Achteraf heb ik daar ontzettend spijt van. Had ik maar op tijd mijn mond opengedaan en niet alleen gesmiespeld: ‘Jezus, alle bronnen zijn altijd anoniem bij die jongen, hoe kan dat?’ Toen het bedrog uitkwam, kreeg ik een berichtje van een collega: je hebt al die tijd gelijk had.

‘Een van de redenen dat ik dat destijds niet goed heb aangekaart, was dat ik bang was om voor racist  te worden uitgemaakt. Die overwegend witte redactie van Trouw dacht: nou die jongen zal wel weten waarover hij het heeft. Zijn afkomst heeft daarin zeker een rol gespeeld. Dat is ongemakkelijk.

‘Ik ben uiteindelijk weggegaan bij Trouw omdat de hoofdredactie, die per slot van rekening verantwoordelijk was, niet bereid was het vertrouwen van de redactie te vragen. Dat vond ik niet kunnen. Ik had toen nog een mediarubriek in Vrij Nederland. Ik nam iedereen wekelijks de maat. Dus als het mijn eigen baantje betrof, moest ik ook principieel zijn.’

Voortschrijdend inzicht of vasthouden aan je overtuigingen?

‘Je mag toch hopen dat je af en toe voortschrijdend inzicht hebt. Waarom schrijf je anders een boek, als je niet nieuwsgierig bent? Ik wilde dit thema graag een keer doordenken. Ben ik van mening veranderd gedurende het proces? Nou, er zijn me wel dingen opgevallen. Het denken in structuren en systemen van de antiracisten. Het systeem moet veranderen, zeggen ze altijd. De machtsstructuren moeten omvergeworpen. O ja, dacht ik, eindelijk begin ik er iets van te snappen, daarom schiet het niet op. Als we moeten wachten op de omverwerping van het systeem, kunnen we nog heel lang wachten.

‘Voor de rest heb ik wel bepaalde morele principes in mijn leven die al een tijdje meegaan. Niet zo vreemd, toch? Vroeger had je de verschilfeministen, die doen alsof vrouwen heel erg bijzonder zijn, en de gelijkheidsfeministen, waartoe ik mijzelf reken, die vinden dat vrouwen en mannen niet zo gek veel van elkaar verschillen. Dat is de essentie van mijn mensbeeld. Zie je een mens als man of vrouw met eindeloze mogelijkheden of klik je iemand vast in zijn geboortekenmerken? Dat kun je ook weer toepassen op het identiteitsdenken. De gelijkwaardigheid tussen mensen is voor mij een basisprincipe. Ik vind dat je niemand moet onderdrukken, maar ook niemand moet voortrekken.’

CV Elma Drayer

Geboren 1957 te Drachten

1976-1984 Nederlandse taal- en letterkunde, VU

1985-2001 Redacteur Vrij Nederland

2001-2014 Redacteur, chef en columnist Trouw

2005-2011 Redacteur Verzameld werk, Karel van het Reve

2010 Boek Verwende prinsesjes

2015 Columnist de Volkskrant

2019 Boek Witte schuld

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden